શું તમને પણ લાગે છે કે તમને કોઈ ગંભીર બીમારી છે? જાણો આ ડર છે કે કોઈ રોગ!
શું તમને સતત એવો ડર લાગે છે કે તમને કોઈ ગંભીર બીમારી થઈ ગઈ છે? શું સામાન્ય શરદી કે સ્નાયુઓનો ખેંચાણ તમને તાત્કાલિક ડોક્ટર પાસે દોડી જવા મજબૂર કરે છે? જો આ બધી પરિસ્થિતિઓ તમારા જીવનનો હિસ્સો બની ગઈ હોય, તો શક્ય છે કે તમે ‘હેલ્થ એન્ઝાયટી’ (Health Anxiety) અથવા ‘ઇલનેસ એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર’ નો સામનો કરી રહ્યા હોવ. આજના સમયમાં જ્યારે ઇન્ટરનેટ પર માહિતીનો ભંડાર છે, ત્યારે આ સમસ્યા વધુ ગંભીર બની રહી છે. ચાલો જાણીએ આ માનસિક સ્થિતિ વિશે વિસ્તારથી.
હેલ્થ એન્ઝાયટી એટલે શું? (What is Health Anxiety?)
સૌ પ્રથમ એ સમજવું જરૂરી છે કે હેલ્થ એન્ઝાયટી ખરેખર શું છે. પ્રખ્યાત નિષ્ણાત ડો. શારધી આ બાબતે સમજાવતા કહે છે કે, “હેલ્થ એન્ઝાયટી એવી સ્થિતિ છે જેમાં વ્યક્તિ તબીબી પુરાવા ન હોવા છતાં સતત ગંભીર બીમારી હોવાની ચિંતામાં રહે છે. તેમને લાગે છે કે શરીરના સામાન્ય ફેરફારો અથવા લક્ષણો, જેમ કે સામાન્ય માથાનો દુખાવો, થોડો દુખાવો કે થાક એ કોઈ જીવલેણ રોગના સંકેતો છે.”
ટૂંકમાં કહીએ તો, આ એક એવો મનોવૈજ્ઞાનિક ડર છે જ્યાં તમારું મન તમારા શરીરના સામાન્ય સંકેતોનું ખોટું અર્થઘટન કરે છે. તમે તમારા શરીર પ્રત્યે એટલા સંવેદનશીલ બની જાઓ છો કે નાની અમસ્તી ઉધરસ પણ તમને ફેફસાના ગંભીર રોગ જેવી લાગે છે.
શું આ માત્ર વેમ છે કે માનસિક રોગ?
ઘણા લોકો તેને માત્ર ‘વહેમ’ કહીને નકારી કાઢે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ એક પ્રકારનો ‘એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર’ છે. જે વ્યક્તિ આમાંથી પસાર થતી હોય તેના માટે આ ડર અને ચિંતા બિલકુલ સાચા હોય છે. તેઓ વારંવાર બ્લડ પ્રેશર ચેક કરે છે, ઇન્ટરનેટ પર લક્ષણો શોધે છે અથવા દર અઠવાડિયે નવા ડોક્ટરની સલાહ લે છે. આ ચક્ર એટલું ભયાનક હોય છે કે તે વ્યક્તિના સામાજિક અને વ્યવસાયિક જીવન પર પણ નકારાત્મક અસર પાડે છે.
હેલ્થ એન્ઝાયટીને કેવી રીતે ઓળખશો? (મુખ્ય લક્ષણો)
તમે અથવા તમારી આસપાસના કોઈ વ્યક્તિ આ સમસ્યાથી પીડાય છે કે નહીં તે જાણવા આ લક્ષણો તપાસો:
-
શરીરના સામાન્ય ફેરફારોનું સતત અવલોકન કરવું.
-
કોઈ રોગ વિશે સાંભળતા કે વાંચતા જ પોતે પણ તે રોગથી પીડાય છે એવું માની લેવું.
-
તબીબી રિપોર્ટ્સ નોર્મલ આવ્યા પછી પણ સંતોષ ન થવો.
-
ઇન્ટરનેટ પર કલાકો સુધી બીમારીઓના લક્ષણો સર્ચ કરવા (જેને ‘સાયબરકોન્ડ્રિયા’ પણ કહેવાય છે).
-
ડોક્ટર પાસે જવાનું ટાળવું (ફક્ત એ ડરથી કે કોઈ ગંભીર રોગ નીકળશે) અથવા તો વારંવાર ડોક્ટર બદલવા.
હેલ્થ એન્ઝાયટીમાંથી બહાર આવવાના અસરકારક ઉપાયો
ડો. શારધીએ આ પ્રકારની માનસિક ચિંતાને નિયંત્રિત કરવા માટે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ ટીપ્સ આપી છે, જે તમને સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવવામાં મદદ કરી શકે છે:
૧. વિચારોની જાગૃતિ અને પૃથ્થકરણ: સૌથી પહેલા તમારા મનમાં આવતા નકારાત્મક વિચારો પ્રત્યે જાગૃત બનો. જ્યારે પણ તમને કોઈ બીમારીનો વિચાર આવે, ત્યારે તમારી જાતને પૂછો કે શું આ ડર હકીકત પર આધારિત છે કે માત્ર ધારણા છે? પુરાવા અને કલ્પના વચ્ચેનો તફાવત સમજતા શીખો.
૨. ‘ડોક્ટર ગુગલ’ થી અંતર રાખો: ઇન્ટરનેટ પર બીમારીના લક્ષણો શોધવાનું તાત્કાલિક બંધ કરો. ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ માહિતી સામાન્ય હોય છે અને તે ઘણીવાર ચિંતામાં વધારો કરે છે. ઓનલાઈન સર્ચ કરવાથી એક નાનો દુખાવો પણ તમને ગંભીર બીમારી જેવો લાગવા માંડશે.
૩. રિલેક્સેશન ટેકનિક અને કસરત: મનને શાંત કરવા માટે ઊંડા શ્વાસ લેવાની કસરત (Deep Breathing), ધ્યાન (Meditation) અથવા યોગનો સહારો લો. શારીરિક પ્રવૃત્તિ જેવી કે ચાલવું કે દોડવું તમારા શરીરમાં ‘ફીલ ગુડ’ હોર્મોન્સ મુક્ત કરે છે, જે માનસિક તણાવ ઘટાડે છે.
૪. જીવનશૈલીમાં સુધારો: પૂરતી ઊંઘ, સંતુલિત આહાર અને નિયમિત કસરત માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે પાયાના પથ્થર છે. જ્યારે તમારું શરીર શારીરિક રીતે મજબૂત અનુભવે છે, ત્યારે મન પણ વધુ સ્થિર રહે છે.
૫. મનની વાત કોઈને કહો: તમારી ચિંતાઓ વિશે તમારા કોઈ વિશ્વાસુ મિત્ર કે પરિવારના સભ્ય સાથે વાત કરો. એકલા રહેવાથી નકારાત્મક વિચારો વધુ ઘેરી વળે છે. વાત કરવાથી મન હળવું થાય છે અને તમને એક નવો દ્રષ્ટિકોણ મળે છે.
૬. શારીરિક તપાસની મર્યાદા નક્કી કરો: દિવસમાં કેટલી વાર તમે તમારા શરીરને ચેક કરો છો (જેમ કે નાડીના ધબકારા માપવા કે ત્વચાના ડાઘ જોવા) તેના પર નિયંત્રણ લાવો. ધીમે ધીમે આ આદત ઘટાડવાથી ચિંતામાં પણ ઘટાડો થશે.
૭. પ્રોફેશનલ મદદ લેવામાં અચકાશો નહીં: જો આ ચિંતા તમારા કાબુ બહાર જઈ રહી હોય અને તમારું રોજિંદું જીવન પ્રભાવિત થઈ રહ્યું હોય, તો કોઈ મનોચિકિત્સક કે કાઉન્સેલરની સલાહ લેવી ખૂબ જરૂરી છે. કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી (CBT) આ સમસ્યામાં ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થાય છે.
