બંગાળ ક્યારે બદલાશે? લોહીયાળ હિંસા અને રાજનીતિ વચ્ચે ગુરુદેવ ટાગોરના વિચારોનું આકલન
પશ્ચિમ બંગાળ, જેને કળા, સંસ્કૃતિ, સાહિત્ય અને આધ્યાત્મિકતાની પવિત્ર ભૂમિ માનવામાં આવે છે, તે કમનસીબે આજે ફરી એકવાર રાજકીય હિંસાના રંગે રંગાયેલી જોવા મળી રહી છે. ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે ભારતને ‘મહામાનવ સમુદ્ર’ કહ્યો હતો – એક એવો દેશ જ્યાં શક, હૂણ અને અન્ય અનેક જાતિઓ આવી અને અહીંની સંસ્કૃતિમાં ભળી ગઈ. પરંતુ આજે એ જ બંગાળની ધરતી પર સત્તાના સંઘર્ષમાં વહેતું લોહી જોઈને પ્રશ્ન થાય છે કે, શું આ એ જ બંગાળ છે જેનું સ્વપ્ન મહાન વિભૂતિઓએ જોયું હતું?
તાજેતરમાં ઉત્તર 24 પરગણામાં ભાજપના ધારાસભ્ય સુવેન્દુ અધિકારીના અંગત સચિવ ચંદ્રનાથ રથની જે રીતે નિર્મમ હત્યા કરવામાં આવી, તેણે બંગાળના ભયાનક રાજકીય ચરિત્રને ફરી ઉજાગર કર્યું છે. બંગાળમાં સત્તાઓ બદલાતી રહી છે, પણ હિંસાનું ચક્ર અટકવાનું નામ નથી લેતું.
સત્તા બદલાઈ પણ રક્તચરિત્ર નહીં
બંગાળનો ઈતિહાસ છેલ્લા સાડા ત્રણ દાયકાથી જોવામાં આવે તો એક વાત સ્પષ્ટ છે કે અહીં વિચારધારા ભલે બદલાતી હોય, પણ વિરોધીઓને દબાવવાની રીત હજુ પણ હિંસક જ રહી છે. ૧૯૭૭ થી ૨૦૧૧ સુધી સીપીએમ (CPM) ના શાસન દરમિયાન જ્યોતિ બસુ અને બુદ્ધદેવ ભટ્ટાચાર્યના નેતૃત્વમાં બંગાળે લાંબો સમય શાસન જોયું. તે સમયે પણ રાજકીય હિંસા ચરમસીમાએ હતી.
વર્ષ ૨૦૧૧માં મમતા બેનર્જીના નેતૃત્વમાં તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) સત્તા પર આવી ત્યારે લોકોએ ‘પરિવર્તન’ની આશા રાખી હતી. પરંતુ સમય જતાં એવું દેખાયું કે માત્ર પક્ષ બદલાયો, પદ્ધતિ નહીં. સત્તા પક્ષના કાર્યકરો દ્વારા વિરોધીઓ પર હુમલા અને ભયનું વાતાવરણ અકબંધ રહ્યું. હવે ૨૦૨૬માં ભાજપની જીત બાદ પણ બંગાળનો આંતરિક ઉકળાટ શમ્યો નથી. ભયનું ચક્ર માત્ર દિશા બદલે છે, પણ સમાપ્ત થતું નથી.
ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનો ‘ભયમુક્ત’ ભારતનો વિચાર
જ્યારે બંગાળમાં હિંસાની વાત આવે ત્યારે ટાગોરની એ પંક્તિઓ યાદ આવે છે જે તેમણે અંગ્રેજોના દમન સામે લખી હતી: “જ્યાં ચિત્ત ભય રહિત હોય અને મસ્તક ઉન્નત હોય…” (Where the mind is without fear and the head is held high).
ગુરુદેવ ઈચ્છતા હતા કે ભારત એક એવું સ્વર્ગ બને જ્યાં જ્ઞાન મુક્ત હોય અને દુનિયા સાંકડી ઘરેલું દીવાલોમાં વહેંચાયેલી ન હોય. આજે બંગાળમાં જે ‘રાજકીય દીવાલો’ ઉભી કરવામાં આવી છે, તે ટાગોરના આદર્શોથી જોજનો દૂર છે. તેમણે જે સ્વતંત્રતાની કલ્પના કરી હતી તેમાં માત્ર બ્રિટિશ શાસનથી મુક્તિ નહોતી, પણ આંતરિક કટ્ટરતા અને ભયથી પણ મુક્તિ હતી. આજના સમયમાં જ્યારે સત્તા મેળવવા માટે લોહી વહેવડાવવામાં આવે છે, ત્યારે ટાગોરનો માનવતાવાદ જોખમમાં જણાય છે.
રાષ્ટ્રવાદ અને સામાજિક એકતા
રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના રાષ્ટ્રવાદ અંગેના વિચારો યુરોપિયન રાષ્ટ્રવાદ કરતા સાવ અલગ હતા. તેમનું માનવું હતું કે પશ્ચિમી રાષ્ટ્રવાદમાં વ્યાપારીકરણ અને આક્રમકતા વધુ છે, જે અંતે વિનાશ નોતરે છે. ભારત જેવા વિવિધતા ધરાવતા દેશ માટે તેઓ એવો રાષ્ટ્રવાદ ઈચ્છતા હતા જે પ્રેમ, ભાઈચારો અને આધ્યાત્મિકતા પર આધારિત હોય.
ગુરુદેવે હંમેશા મધ્યકાલીન કવિઓ અને સમાજ સુધારકોના માર્ગે ચાલવા પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમના મતે, સામાજિક એકતા એ રાજકીય વિજય કરતા મોટી બાબત છે. જે દેશના સાહિત્યમાં સાર્વત્રિક પ્રેમનો સંદેશ હોય, ત્યાં રાજકીય પ્રતિશોધ માટે કોઈ સ્થાન ન હોવું જોઈએ.
સ્વામી વિવેકાનંદ અને હિંસાનો વિરોધ
બંગાળના બીજા એક મહાન સપૂત સ્વામી વિવેકાનંદે પણ હિંસા મુક્ત સમાજની હિમાયત કરી હતી. જોકે તેમણે અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવાની વાત કરી હતી, પરંતુ તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે સાંપ્રદાયિક કે રાજકીય હિંસા સભ્યતાની દુશ્મન છે. શિકાગોના તેમના પ્રવચનમાં પણ તેમણે ‘ધર્માન્ધતા’ અને ‘હિંસા’ને સભ્યતાના વિનાશક ગણાવ્યા હતા.
સ્વામીજીના મતે પ્રેમ અને કરુણા એ જ સર્વશ્રેષ્ઠ શક્તિ છે. બંગાળમાં આજે જે સ્થિતિ છે, તેમાં સ્વામીજીના આ જ્ઞાનની અત્યંત આવશ્યકતા છે. જ્યારે ભાઈ-ભાઈ વચ્ચે રાજકીય પક્ષના કારણે દુશ્મનાવટ ઉભી થાય, ત્યારે તે સમાજ માટે પતનનું લક્ષણ છે.
