મમતાનું ‘નબન્ના’ વિરુદ્ધ બંગાળનો વારસો: 13 વર્ષ પછી શું આ ઇમારત માત્ર એક રાજકીય પ્રતીક બની રહેશે?
પશ્ચિમ બંગાળની રાજનીતિ અને વહીવટીતંત્રનું અત્યંત મહત્વનું કેન્દ્ર ગણાતું ‘નબન્ના’ (Nabanna) હાલ ફરી એકવાર ચર્ચાના ચકડોળે ચઢ્યું છે. હાવડાના શિબપુર વિસ્તારમાં આવેલી આ 14 માળની ગગનચુંબી ઇમારત છેલ્લા એક દાયકાથી રાજ્ય સરકારની સત્તાનું મુખ્ય મથક રહી છે. પરંતુ, હવે સચિવાલયને ફરીથી ઐતિહાસિક ‘રાઈટર્સ બિલ્ડિંગ’માં ખસેડવાની જે ચર્ચાઓ તેજ થઈ છે, તેણે આ મુદ્દાને એક નવો વળાંક આપ્યો છે. આ માત્ર ઓફિસો બદલવાની વાત નથી, પરંતુ બંગાળના વહીવટી વારસા અને આધુનિક રાજનીતિ વચ્ચેના સંઘર્ષનું પ્રતીક છે.
નબન્નાનો ઉદભવ અને ઇતિહાસ
હાવડાના મંદિરતલા, શિબપુર ખાતે સ્થિત નબન્નાનું ઉદ્ઘાટન 5 ઓક્ટોબર 2013ના રોજ મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તે સમયે રાજ્ય સરકારે તેને ‘કામચલાઉ સચિવાલય’ (Temporary Secretariat) તરીકે વિકસાવ્યું હતું. આ નિર્ણય પાછળનું મુખ્ય કારણ કોલકાતામાં આવેલી ઐતિહાસિક રાઈટર્સ બિલ્ડિંગનું રિનોવેશન અને સમારકામ હતું. બંગાળના લાંબા ઇતિહાસમાં પહેલીવાર સત્તાનું કેન્દ્ર કોલકાતાથી ખસીને હુગલી નદીની બીજી તરફ હાવડામાં આવ્યું હતું.
મૂળભૂત રીતે 325, શરત ચેટર્જી રોડ પર સ્થિત આ ઇમારત હુગલી રિવર બ્રિજ કમિશનર્સ (HRBC) દ્વારા ગારમેન્ટ અને ટેકનોલોજી પાર્ક તરીકે બનાવવામાં આવી હતી. જોકે, જરૂરિયાત ઉભી થતા લોકનિર્માણ વિભાગ (PWD) એ માત્ર દોઢ મહિનાના ટૂંકા ગાળામાં તેને આધુનિક સચિવાલયમાં ફેરવી નાખ્યું હતું. સ્થાનિક લોકોમાં તે હજુ પણ ‘HRBC બિલ્ડિંગ’ તરીકે પણ ઓળખાય છે.
વહીવટી માળખું અને શક્તિનું કેન્દ્ર
નબન્નાની રચના સંપૂર્ણપણે વહીવટી સગવડતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવી હતી. આ 14 માળની ઇમારતમાં સત્તાનું વિભાજન કંઈક આ રીતે કરવામાં આવ્યું છે:
14મો માળ: મુખ્યમંત્રી કાર્યાલય (CMO) – જ્યાંથી આખા રાજ્યની નીતિઓ નક્કી થાય છે.
13મો માળ: મુખ્ય સચિવ અને ગૃહ સચિવની ઓફિસો – જે પ્રશાસનની કરોડરજ્જુ ગણાય છે.
ચોથો અને પાંચમો માળ: ગૃહ વિભાગ (Home Department) ની કામગીરી માટે ફાળવવામાં આવ્યા છે.
સમય જતાં અહીં અધિકારીઓ અને મુલાકાતીઓની સંખ્યા વધતી ગઈ, જેના કારણે 2015માં અહીં એક વિશાળ પાંચ માળનું પાર્કિંગ કોમ્પ્લેક્સ પણ બનાવવામાં આવ્યું હતું. જે બિલ્ડિંગને કામચલાઉ સમજવામાં આવતું હતું, તે ધીરે ધીરે મમતા સરકારની ઓળખ બની ગયું.
રાજકીય ઓળખ અને મહત્વના નિર્ણયો
નબન્ના માત્ર ઈંટો અને સિમેન્ટની ઇમારત નથી, પણ તે મમતા બેનર્જીના શાસનકાળના દરેક નાના-મોટા વળાંકની સાક્ષી છે. છેલ્લા 13 વર્ષોમાં રાજ્ય સરકારના દરેક મોટા નિર્ણયો, પછી તે કલ્યાણકારી યોજનાઓ હોય કે રાજકીય રણનીતિઓ, બધું જ અહીંથી નક્કી થયું છે. કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન જ્યારે આખું રાજ્ય મુશ્કેલીમાં હતું, ત્યારે નબન્ના ચોવીસ કલાક કાર્યરત રહેતું કંટ્રોલ રૂમ બની ગયું હતું. તોફાનો કે કુદરતી આફતો વખતે મુખ્યમંત્રીએ પોતે અહીં રાતવાસો કરીને પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી હોય તેવા કિસ્સાઓ પણ જાણીતા છે.
વિરોધ પક્ષો માટે પણ નબન્ના જ આંદોલનોનું મુખ્ય નિશાન રહ્યું છે. ‘નબન્ના અભિયાન’ જેવા વિરોધ પ્રદર્શનોએ ઘણીવાર રાજ્યના રાજકારણમાં ગરમાવો આણ્યો છે. આમ, આ ઇમારત સત્તા અને સંઘર્ષ બંનેનું કેન્દ્ર બની રહી છે.
રાઈટર્સ બિલ્ડિંગ: બંગાળનો અસલી વારસો?
નબન્નાની લોકપ્રિયતા છતાં, કોલકાતાની રાઈટર્સ બિલ્ડિંગનું મહત્વ ક્યારેય ઓછું થયું નથી. બ્રિટિશ કાળથી સ્થાપિત આ લાલ રંગની ભવ્ય ઇમારત બંગાળના ભવ્ય વહીવટી ઈતિહાસનું પ્રતીક છે. જ્યોતિ બસુથી લઈને બુદ્ધદેવ ભટ્ટાચાર્ય સુધીના દિગ્ગજોએ ત્યાંથી શાસન કર્યું છે. રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે જો સચિવાલયને ફરીથી રાઈટર્સમાં ખસેડવામાં આવે, તો તે માત્ર વહીવટી ફેરફાર નહીં હોય, પરંતુ બંગાળની ખોવાયેલી પરંપરા અને ગરિમાને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો એક પ્રયાસ હશે.
ભાજપ અને અન્ય વિરોધ પક્ષો ઘણીવાર નબન્નાને મમતા બેનર્જીની પર્સનલ ઓફિસ તરીકે ટીકા કરતા રહ્યા છે. તેમના મતે, રાઈટર્સ બિલ્ડિંગ એ બંગાળની સામૂહિક વિરાસત છે જેને અવગણવી ન જોઈએ.
શું નબન્ના માત્ર એક સ્મારક બની જશે?
હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે જો સચિવાલય ખસેડવામાં આવે તો નબન્નાનું શું થશે? શું તે માત્ર એક પ્રતીકાત્મક ઇમારત બનીને રહી જશે? 13 વર્ષ સુધી જે ભવને રાજ્યની કિસ્મત લખી, તેને છોડવું એ મમતા બેનર્જી અને તેમની પાર્ટી માટે ભાવનાત્મક રીતે પણ અઘરું હોઈ શકે છે.
કેટલાક તજજ્ઞોનું માનવું છે કે વહીવટી દૃષ્ટિએ રાઈટર્સ બિલ્ડિંગમાં જગ્યાની મર્યાદા હોઈ શકે છે, જ્યારે નબન્ના વધુ આધુનિક અને સુવિધાજનક છે. તેમ છતાં, રાજકારણમાં ‘પ્રતીકો’ (Symbols) ની લડાઈ હંમેશા મહત્વની હોય છે. રાઈટર્સ બિલ્ડિંગમાં પરત ફરવું એ ‘જૂના અને ગૌરવશાળી બંગાળ’ ના પુનરુત્થાન તરીકે રજૂ કરવામાં આવી શકે છે.
