ઇરાનનો માસ્ટરસ્ટ્રોક: હોર્મુઝમાં જહાજો પાસેથી વસૂલશે ટોલ, ડોલરને બદલે યુઆનનો ઉપયોગ કરી અમેરિકાને આપ્યો મોટો ઝટકો
વૈશ્વિક વેપાર અને ભૂ-રાજકીય દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતા હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં ઇરાને એક એવો નિર્ણય લીધો છે જેણે પશ્ચિમી દેશો અને ખાસ કરીને અમેરિકાની ઉંઘ ઉડાવી દીધી છે. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, ઇરાને હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજો પર ટોલ ટેક્સ વસૂલવા માટે એક વિશેષ એજન્સીની રચના કરી છે. આ ફેરફાર માત્ર આર્થિક નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક સત્તાના સંતુલનને બદલવાની દિશામાં એક મોટું ડગલું માનવામાં આવે છે.
શું છે નવી વ્યવસ્થા?
શિપિંગ અને દરિયાઈ વેપાર પર નજર રાખતી પ્રતિષ્ઠિત પત્રિકા ‘લોયડ્સ લિસ્ટ’ (Lloyd’s List) ના જણાવ્યા અનુસાર, ઇરાને ‘પર્શિયન ગલ્ફ સ્ટ્રેટ ઓથોરિટી’ (PGSA) ની સ્થાપના કરી છે. આ સત્તામંડળે પહેલેથી જ એક નવું માળખું અમલમાં મૂક્યું છે, જે હેઠળ આ વિસ્તારમાંથી પસાર થતા દરેક જહાજ માટે ‘ટ્રાન્ઝિટ ઓથોરાઈઝેશન’ મેળવવું અને પ્રસ્થાન પહેલાં ટોલ ચૂકવવો ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યો છે.
અહેવાલ મુજબ, આ વ્યવસ્થા હોર્મુઝ પર પોતાની સંભૌમ સત્તાનો ઉપયોગ કરવા માટે કરવામાં આવી છે. જહાજોને ઈમેલ દ્વારા કડક સૂચનાઓ મોકલવામાં આવી રહી છે, જેમાં જહાજની માલિકી, વીમો, ક્રૂ મેમ્બર્સની વિગતો અને તેના નક્કી કરેલા માર્ગનો સંપૂર્ણ રેકોર્ડ રજૂ કરવો જરૂરી છે.
ચીની મુદ્રા યુઆનનો ઉપયોગ: ડોલરના વર્ચસ્વ પર પ્રહાર
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે ઇરાન આ ટોલ ટેક્સ અમેરિકી ડોલરમાં નહીં, પરંતુ ચીનની મુદ્રા યુઆન માં વસૂલવાનું વિચારી રહ્યું છે. જો આ પ્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક લાગુ થાય છે, તો તેનાથી ઇરાનને વાર્ષિક અંદાજે 40 થી 50 અબજ અમેરિકી ડોલર જેટલી જંગી આવક થઈ શકે છે.
આ પગલું ‘ડી-ડોલરાઈઝેશન’ (De-dollarization) ની દિશામાં એક મોટું કદમ છે. અત્યાર સુધી વૈશ્વિક તેલ વેપાર મુખ્યત્વે ડોલરમાં થતો હતો, જેને ‘પેટ્રોડોલર’ (Petrodollar) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પરંતુ જો હોર્મુઝ જેવા મહત્વના પોઈન્ટ પર ચીની ચલણનો ઉપયોગ શરૂ થાય, તો તેનાથી ડોલરની સર્વોપરિતા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે અને ચીનનો આર્થિક પ્રભાવ તેજીથી વધશે.
અમેરિકા અને તેના સહયોગીઓ માટે ચિંતાનું કારણ
ઇરાનના આ નિર્ણયથી અમેરિકાના એશિયાઈ સહયોગીઓ જેવા કે જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, ફિલિપાઇન્સ અને પાકિસ્તાન પર સીધો આર્થિક બોજ વધવાની શક્યતા છે. આ દેશો પહેલાથી જ ખાડી વિસ્તારમાં ચાલતા તણાવ અને તેલના વધતા ભાવોને કારણે આર્થિક દબાણ હેઠળ છે. જો જહાજોએ વધારાનો ટોલ ચૂકવવો પડશે, તો તેનાથી માલવાહક ભાડામાં વધારો થશે અને અંતે મોંઘવારી વધશે.
અમેરિકા માટે આ એક મોટો રાજકીય ઝટકો છે કારણ કે ઇરાન પર લાદવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધો આ નવી આવકને કારણે નિષ્ફળ સાબિત થઈ શકે છે. ઇરાન આ રીતે પ્રતિબંધોની પરવા કર્યા વગર પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને વેગ આપી શકશે.
વૈશ્વિક તેલ વેપાર પર અસર
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની દુનિયાના કુલ તેલ વેપારનો લગભગ ત્રીજો ભાગ સંભાળે છે. તે પર્શિયન ગલ્ફ અને ઓમાનના અખાત વચ્ચેનો એકમાત્ર દરિયાઈ માર્ગ છે. જો અહીં કોઈ પણ પ્રકારની અવરોધક સ્થિતિ અથવા ટેક્સનું ભારણ વધે, તો તેની અસર સમગ્ર વિશ્વમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પર જોવા મળશે.
ઇરાને સંકેત આપ્યો છે કે તે આ આવકનો અમુક હિસ્સો ઓમાન સાથે પણ વહેંચવા માંગે છે, જેથી તે પડોશી દેશો સાથેના સંબંધો મજબૂત કરી શકે અને આ ક્ષેત્રમાં અમેરિકી પ્રભાવને ઓછો કરી શકે.
