નોમિની કે વસિયત નથી? ચિંતા ન કરો, આ રીતે મેળવો તમારી FD ના નાણાં: જાણો સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા
આપણા પરિવારમાં વડીલો ઘણીવાર ભવિષ્યની સુરક્ષા માટે ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD) કરાવતા હોય છે. પરંતુ, ઘણી વખત અચાનક અવસાન થવાને કારણે અથવા બેદરકારીને લીધે, તે FD માં કોઈને ‘નોમિની’ (વારસદાર) તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હોતા નથી, કે નથી કોઈ ‘વસિયત’ (Will) બનાવવામાં આવી હોતી. આવી સ્થિતિમાં પરિવારના સભ્યો મૂંઝવણમાં મુકાઈ જાય છે કે બેંકમાંથી આ મહેનતની કમાણી કેવી રીતે પાછી મેળવવી.
સત્ય એ છે કે નોમિની વગર પણ પૈસા મેળવી શકાય છે, બસ તેની એક ચોક્કસ કાયદાકીય પ્રક્રિયા છે જેને સમજવી જરૂરી છે.
પહેલું પગલું: નોમિનીની હાજરી તપાસવી
કોઈપણ કલેમ પ્રક્રિયા શરૂ કરતા પહેલા બેંક રેકોર્ડ તપાસવા જોઈએ. જો FD માં નોમિનીનું નામ નોંધાયેલું હોય, તો કામ ઘણું સરળ થઈ જાય છે. આવી સ્થિતિમાં, બેંક મૃત્યુનું પ્રમાણપત્ર (Death Certificate) અને નોમિનીના ઓળખ પત્રની ચકાસણી કરીને નાણાં રિલીઝ કરી દે છે.
અહીં એક વાત ખાસ યાદ રાખવી જોઈએ કે નોમિની માત્ર એક ‘ટ્રસ્ટી’ તરીકે કામ કરે છે. બેંક ભલે નોમિનીને પૈસા આપી દે, પણ કાયદેસરના વારસદારો તે પૈસામાં પોતાનો હિસ્સો માંગી શકે છે.
જો નોમિની ન હોય, તો શું કરવું?
જ્યારે કોઈ પણ નોમિની નિયુક્ત ન હોય ત્યારે બેંકની જવાબદારી વધી જાય છે કારણ કે તેણે સાચા વારસદારને જ પૈસા આપવા પડે છે. આ માટે બેંક મુખ્યત્વે બે બાબતો પર ધ્યાન આપે છે:
નાની રકમ (Small Amount): જો FD ની રકમ ઓછી હોય (દરેક બેંકની મર્યાદા અલગ હોય છે), તો બેંક માત્ર ‘ઈન્ડેમ્નિટી બોન્ડ’ (Indemnity Bond) અને પરિવારના અન્ય સભ્યોના સાક્ષી પત્ર પર પૈસા આપી શકે છે.
મોટી રકમ (Large Amount): જો રકમ મોટી હોય, તો બેંક કાયદેસરના પુરાવાઓ જેવો કે ‘લીગલ હેર સર્ટિફિકેટ’ અથવા ‘સક્સેસન સર્ટિફિકેટ’ની માંગણી કરે છે.
કાયદેસરના વારસદાર કોણ ગણાય?
ભારતમાં વારસાના કાયદા ધર્મના આધારે અલગ હોઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે, જો કોઈ વ્યક્તિ વસિયત વગર ગુજરી જાય, તો તેના પૈસા પર પહેલો હક તેના જીવનસાથી (પતિ/પત્ની), બાળકો અને માતાનો હોય છે. જો બાળકો હયાત ન હોય, તો પોત્ર-પોત્રીઓ પણ દાવો કરી શકે છે. જો આમાંથી કોઈ ન હોય, તો પિતા કે અન્ય નજીકના સંબંધીઓ હકદાર બને છે.
જરૂરી દસ્તાવેજોની યાદી
બેંકમાં ક્લેમ સેટલ કરવા માટે તમારે નીચે મુજબના કાગળો તૈયાર રાખવા પડશે:
મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર (Death Certificate): મૂળ નકલ અને પ્રમાણિત નકલ.
કેવાયસી (KYC) દસ્તાવેજો: ક્લેમ કરનાર વ્યક્તિનું આધાર કાર્ડ, પાન કાર્ડ અને ફોટોગ્રાફ.
FD ની રસીદ: મૂળ FD સર્ટિફિકેટ અથવા પાસબુક.
લીગલ હેર સર્ટિફિકેટ (Legal Heir Certificate): જે મામલતદાર કે સ્થાનિક કચેરી દ્વારા મેળવી શકાય છે.
સક્સેસન સર્ટિફિકેટ (Succession Certificate): જો વિવાદ હોય અથવા રકમ બહુ મોટી હોય, તો કોર્ટ દ્વારા જારી કરાયેલ આ પ્રમાણપત્ર અનિવાર્ય બને છે.
કલેમ મેળવવામાં વિલંબ કેમ થાય છે?
પરિવારોને ઘણીવાર ફરિયાદ હોય છે કે બેંક પૈસા આપવામાં બહુ સમય લગાડે છે. આનું મુખ્ય કારણ દસ્તાવેજોની અપૂર્તતા અથવા પરિવારના સભ્યો વચ્ચેની અસંમતિ છે. જો એક કરતા વધુ વારસદારો હોય, તો બેંક તમામના હસ્તાક્ષર માંગશે. જો કોઈ એક વ્યક્તિને પૈસા સોંપવાના હોય, તો બાકીના સભ્યોએ ‘નો ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ’ (NOC) આપવું પડે છે. કાયદાકીય કાગળો બનાવવામાં અને કોર્ટની પ્રક્રિયામાં જ અસલી સમય જાય છે.
પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવાની ટિપ્સ
સીધી વાતચીત: સૌથી પહેલા જે તે બેંકની બ્રાન્ચમાં જઈને મેનેજરને મળો. દરેક બેંકના આંતરિક નિયમો થોડા અલગ હોઈ શકે છે, તેથી તેમની ‘ચેકલિસ્ટ’ મેળવી લો.
પરિવારમાં એકતા: જો પરિવારના તમામ સભ્યો વચ્ચે સહમતી હોય, તો એફિડેવિટ દ્વારા પ્રક્રિયા ઝડપી બની શકે છે.
દસ્તાવેજીકરણ: ખાતરી કરો કે તમામ દસ્તાવેજોમાં નામ અને સ્પેલિંગ સાચા છે, જેથી ટેકનિકલ કારણોસર ફોર્મ રિજેક્ટ ન થાય.
