જોઈન્ટ પ્રોપર્ટી છે? સાવધાન! એક નાની ભૂલ અને તમારા વારસદારો મિલકતથી રહી જશે વંચિત
મિલકતની સંયુક્ત માલિકી વિશે લોકોમાં એક સામાન્ય ધારણા એવી હોય છે કે જો બે વ્યક્તિઓના નામે મિલકત હોય અને એકનું મૃત્યુ થાય, તો જીવિત રહેલા બીજા માલિકને તે આખી મિલકત મળી જશે. પરંતુ કાયદાકીય દૃષ્ટિએ આ વાત હંમેશા સાચી હોતી નથી. ભારતનો કાયદો ‘જોઈન્ટ ટેનન્સી’ અને ‘ટેનન્ટ્સ ઇન કોમન’ વચ્ચે મોટો તફાવત પાડે છે. જો તમે આ તફાવત નથી જાણતા, તો ભવિષ્યમાં તમારા કાયદેસરના વારસદારો મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે.
સર્વાઈવરશિપ અને જોઈન્ટ ટેનન્સી
સર્વાઈવરશિપનો અધિકાર ત્યારે જ લાગુ પડે છે જ્યારે મિલકત ‘જોઈન્ટ ટેનન્સી’ (Joint Tenancy) ના સ્વરૂપમાં ખરીદવામાં આવી હોય. આ વ્યવસ્થામાં, દરેક સહ-માલિક પાસે બીજા માલિકના મૃત્યુ પછી તેનો હિસ્સો મેળવવાનો હક હોય છે.
જ્યારે જોઈન્ટ ટેનન્સી હેઠળના કોઈ એક માલિકનું અવસાન થાય, ત્યારે તેનો હિસ્સો આપોઆપ બાકી રહેલા સહ-માલિકને ટ્રાન્સફર થઈ જાય છે. આ પ્રકારના ટ્રાન્સફર માટે કોઈ ‘સક્સેશન પ્લાનિંગ’ (ઉત્તરાધિકાર યોજના) કે વસિયતનામાની જરૂર પડતી નથી. તે વારસાના કાયદા હેઠળ આવતું નથી, એટલે કે મૃતકનો પરિવાર કે બાળકો તે હિસ્સા પર દાવો કરી શકતા નથી; તે મિલકત જીવિત રહેલા સહ-માલિકની પૂરેપૂરી માલિકીની બની જાય છે.
ભારતમાં પ્રચલિત વ્યવસ્થા: ‘ટેનન્ટ્સ ઇન કોમન’
ભારતમાં મોટાભાગની સંયુક્ત માલિકી ‘ટેનન્ટ્સ ઇન કોમન’ (Tenants in Common) તરીકે હોય છે. આ વ્યવસ્થામાં નિયમો સાવ અલગ છે.
-
હિસ્સાનું હસ્તાંતરણ: જો કોઈ એક માલિકનું મૃત્યુ થાય, તો તેનો હિસ્સો બાકીના સહ-માલિકને મળતો નથી.
-
વારસદારોનો હક: મૃતકનો હિસ્સો તેના કાયદેસરના વારસદારોને અથવા તેણે કરેલા વસિયતનામા (Will) મુજબ મળે છે.
આનો અર્થ એ થયો કે ભલે મિલકત સંયુક્ત નામે હોય, પણ જો તે ‘ટેનન્ટ્સ ઇન કોમન’ હોય તો મૃતકના પરિવારના સભ્યો તે મિલકતમાં પોતાના હિસ્સાનો દાવો કરી શકે છે. આ બાબત ઘણીવાર સહ-માલિક અને મૃતકના પરિવાર વચ્ચે વિવાદનું કારણ બને છે.
ઓનરશિપના માળખાનું મહત્વ
સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે મિલકતના દસ્તાવેજોમાં માલિકીના પ્રકાર વિશે શું લખવામાં આવ્યું છે. જો દસ્તાવેજમાં ‘સર્વાઈવરશિપ’ ના અધિકારોનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કરવામાં ન આવ્યો હોય, તો કાયદો તેને આપોઆપ ‘ટેનન્સી ઇન કોમન’ તરીકે માની લે છે.
મિલકત ખરીદતી વખતે જ જો આ બાબત સ્પષ્ટ કરી દેવામાં આવે, તો ભવિષ્યમાં એસ્ટેટ પ્લાનિંગ (સંપત્તિની યોજના) બનાવવી ઘણી સરળ બની જાય છે. જો તમે ઈચ્છો છો કે તમારા પછી તમારા જીવનસાથીને જ મિલકત મળે, તો દસ્તાવેજમાં તે મુજબની કલમ હોવી અનિવાર્ય છે.
શું વસિયતનામું જોઈન્ટ ઓનરશિપને બદલી શકે?
આ એક ખૂબ જ રસપ્રદ કાયદાકીય પાસું છે. જો પ્રોપર્ટી સર્વાઈવરશિપના અધિકારો (Joint Tenancy) હેઠળ હોય, તો તમે વસિયતનામું કરીને તે હિસ્સો બીજા કોઈને આપી શકતા નથી. ત્યાં વસિયતનામું કામ લાગતું નથી કારણ કે સર્વાઈવરશિપનો હક સર્વોપરી છે.
પરંતુ, ‘ટેનન્સી ઇન કોમન’ ના કિસ્સામાં, વસિયતનામું જ નક્કી કરે છે કે મૃતકના હિસ્સાનું શું થશે. જો વસિયત ન હોય, તો હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ કે અન્ય ધાર્મિક કાયદાઓ મુજબ વારસદારોને હિસ્સો મળે છે.
વિવાદોથી બચવા માટે કાયદાકીય સ્પષ્ટતા જરૂરી
પ્રોપર્ટીને લઈને થતા મોટાભાગના વિવાદો ખોટી ધારણાઓને કારણે થાય છે. લોકો એવું માની લે છે કે નામ સાથે હોવાથી બધું આપોઆપ થઈ જશે. માલિકીના પ્રકારની ખાતરી કર્યા વગર રહેવાથી પાછળથી કાયદાકીય ગૂંચવણો ઉભી થાય છે.
તમારી મિલકત તમારી ઈચ્છા મુજબ સુગમતાથી ટ્રાન્સફર થાય તે માટે, દસ્તાવેજોની ઝીણવટપૂર્વક તપાસ કરવી અને જરૂર પડે તો કાયદાકીય નિષ્ણાતની સલાહ લેવી ખૂબ જ જરૂરી છે. યોગ્ય માળખું પસંદ કરવાથી તમે તમારા પ્રિયજનોને લાંબી કોર્ટ કચેરીની પ્રક્રિયાઓથી બચાવી શકો છો.
