ઈંધણની બચત કે દેશની આર્થિક સુરક્ષા? પીએમ મોદીની અપીલ પાછળનું અસલી કારણ જાણીને ચોંકી જશો.
વર્તમાન સમયમાં મધ્ય-પૂર્વ (Middle-East) માં ચાલી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવને કારણે સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા પર જોખમ મંડરાઈ રહ્યું છે. આ કટોકટીની વચ્ચે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ દેશવાસીઓને ખાસ અપીલ કરી છે કે આપણે ડીઝલ અને પેટ્રોલનો વપરાશ ઘટાડવો જોઈએ. તેમણે ‘વર્ક ફ્રોમ હોમ’ અને મેટ્રો જેવી જાહેર પરિવહન સેવાઓના ઉપયોગ પર ભાર મૂક્યો છે. આ અપીલ પાછળનો હેતુ માત્ર પર્યાવરણની જાળવણી નથી, પરંતુ ભારતની આર્થિક સ્થિતિને મજબૂત કરવાનો છે. જો આપણે ઈંધણની બચત કરીશું, તો ઉર્જા આયાત ઘટશે અને આપણું કિંમતી વિદેશી હૂંડિયામણ બચશે.
વિદેશી હૂંડિયામણ એટલે શું?
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, વિદેશી હૂંડિયામણ (Foreign Exchange અથવા Forex Reserve) એટલે બીજા દેશોનું ચલણ. જેમાં અમેરિકન ડોલર, યુરો, પાઉન્ડ અને યેન જેવા મજબૂત ચલણોનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે ભારત કોઈ દેશ પાસેથી વસ્તુ ખરીદે છે, ત્યારે તેનું પેમેન્ટ ડોલરમાં કરવું પડે છે. ભારત પાસે જેટલો મોટો વિદેશી મુદ્રા ભંડાર હશે, તેટલી જ દેશની આર્થિક સુરક્ષા વધુ મજબૂત ગણાશે.
શા માટે ભારત માટે વિદેશી હૂંડિયામણ અનિવાર્ય છે?
ભારત દુનિયાના સૌથી મોટા આયાતકાર દેશોમાંનો એક છે. આપણે આપણી જરૂરિયાતનું 80% થી વધુ કાચું તેલ (Crude Oil) વિદેશથી મંગાવીએ છીએ. આ ઉપરાંત ગેસ, સોનું, મશીનરી, ઈલેક્ટ્રોનિક ચિપ્સ અને ઉચ્ચ ટેકનોલોજી માટે આપણે બીજા દેશો પર નિર્ભર રહેવું પડે છે. જો આપણી પાસે વિદેશી હૂંડિયામણ ઓછું હોય, તો આયાત મોંઘી થાય છે, જેની સીધી અસર મોંઘવારી પર પડે છે.
વિદેશી હૂંડિયામણ ભારતને કેવી રીતે બનાવે છે ‘માલામાલ’? 5 મુખ્ય ફાયદા
1. આયાતની પ્રક્રિયા સરળ અને સસ્તી બને છે વિદેશી હૂંડિયામણનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે ભારત તેની જરૂરિયાતની વસ્તુઓ કોઈપણ અવરોધ વગર ખરીદી શકે છે. જો આપણો ફોરેક્સ રિઝર્વ મજબૂત હોય, તો તેલ, ગેસ અને દવાઓ માટે જરૂરી કાચો માલ સરળતાથી ઉપલબ્ધ થાય છે. આનાથી ઉદ્યોગો ચાલુ રહે છે અને પરિવહન વ્યવસ્થા ખોરવાતી નથી. જો આ ભંડાર ઘટે, તો ડોલર સામે રૂપિયો નબળો પડે છે અને પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચે છે.
2. ભારતીય રૂપિયાને મળે છે નવી તાકાત જ્યારે દુનિયાના રોકાણકારો જુએ છે કે ભારત પાસે પુષ્કળ વિદેશી મુદ્રા ભંડાર છે, ત્યારે તેમનો ભારતીય અર્થતંત્ર પર વિશ્વાસ વધે છે. આ વિશ્વાસને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં રૂપિયાની સ્થિતિ સ્થિર રહે છે. રૂપિયો મજબૂત હોય તો વિદેશથી આવતી ચીજવસ્તુઓ બહુ મોંઘી પડતી નથી, જે આડકતરી રીતે મોંઘવારીને નિયંત્રણમાં રાખવામાં મદદ કરે છે.
3. આર્થિક કટોકટી સામે સુરક્ષા કવચ દુનિયામાં ગમે ત્યારે યુદ્ધ, રોગચાળો કે આર્થિક મંદી આવી શકે છે. કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન દુનિયાએ જોયું કે જે દેશો પાસે આર્થિક તૈયારી હતી, તેઓ જ ટકી શક્યા. વિદેશી હૂંડિયામણ એક ઇમરજન્સી ફંડ જેવું છે. જો અચાનક આયાત બિલ વધી જાય કે વિદેશી રોકાણ ઘટી જાય, તો પણ દેશ આ ભંડારના જોરે પોતાની પાયાની જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે છે.
4. વિદેશી રોકાણ (FDI) માં વધારો મજબૂત વિદેશી મુદ્રા ભંડાર એ દેશની આર્થિક તંદુરસ્તીની નિશાની છે. મોટી વિદેશી કંપનીઓ એવા જ દેશોમાં પોતાની ફેક્ટરીઓ નાખવાનું પસંદ કરે છે જ્યાં આર્થિક સ્થિરતા હોય. જ્યારે ભારતમાં વિદેશી રોકાણ વધે છે, ત્યારે નવા ઉદ્યોગો સ્થપાય છે, નવી ટેકનોલોજી આવે છે અને લાખો યુવાનોને રોજગારી મળે છે.
5. વિકાસલક્ષી યોજનાઓને વેગ જ્યારે સરકાર પર આર્થિક દબાણ ઓછું હોય, ત્યારે તે રેલવે, રસ્તા, બંદર, સંરક્ષણ અને ડિજિટલ ટેકનોલોજી જેવા ક્ષેત્રોમાં વધુ નાણાં ફાળવી શકે છે. મજબૂત અર્થતંત્રના કારણે સરકાર લાંબા ગાળાના આર્થિક નિર્ણયો અને વિકાસલક્ષી કાર્યો ઝડપથી કરી શકે છે, જેનાથી દેશના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિકાસ થાય છે.
ભારત પાસે વિદેશી હૂંડિયામણ ક્યાંથી આવે છે?
ભારત પાસે ડોલર લાવવાના મુખ્ય ચાર રસ્તા છે:
-
નિકાસ (Export): ભારતીય સામાન વિદેશમાં વેચીને મળતી કમાણી.
-
IT સેવાઓ: ભારતની સોફ્ટવેર કંપનીઓ દુનિયાભરમાં સેવા આપીને ડોલર કમાય છે.
-
NRI દ્વારા મોકલાતું નાણું: વિદેશમાં રહેતા ભારતીયો પોતાના પરિવારને જે પૈસા મોકલે છે તે ભારતનો મોટો સ્ત્રોત છે.
-
પ્રવાસન (Tourism): વિદેશી પ્રવાસીઓ જ્યારે ભારત આવે છે ત્યારે તેઓ વિદેશી મુદ્રા લઈને આવે છે.
પીએમ મોદીની અપીલનો ખરો અર્થ શું છે?
વડાપ્રધાન જ્યારે ‘વોકલ ફોર લોકલ’ કે ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ની વાત કરે છે, ત્યારે તેમનો હેતુ આપણી આયાત ઘટાડવાનો અને નિકાસ વધારવાનો હોય છે. જો આપણે દેશમાં બનેલી વસ્તુઓ વાપરીશું, તો આપણો રૂપિયો દેશમાં જ રહેશે. ડીઝલ-પેટ્રોલની બચત કરીને આપણે કરોડો ડોલર વિદેશ જતા અટકાવી શકીએ છીએ. આ માત્ર સરકારની જવાબદારી નથી, પરંતુ દરેક નાગરિકની ફરજ છે કે તેઓ ઉર્જાની બચત કરીને દેશની તિજોરીને મજબૂત બનાવવામાં ફાળો આપે.
સામાન્ય માણસને આનાથી શું ફાયદો?
ઘણા લોકોને લાગે છે કે ફોરેક્સ રિઝર્વ એ માત્ર સરકારનો વિષય છે, પણ એવું નથી. જો દેશ પાસે પૂરતી વિદેશી મુદ્રા હશે, તો જ તમારા વાહનમાં વપરાતું તેલ સસ્તું રહેશે, તમારા મોબાઈલ અને ઈલેક્ટ્રોનિક ગેજેટ્સના ભાવ કાબૂમાં રહેશે અને દેશમાં નોકરીની નવી તકો ઉભી થશે. આમ, વિદેશી હૂંડિયામણ એ સીધી રીતે સામાન્ય માણસના ખિસ્સા અને ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલો વિષય છે.
