બંગાળમાં ‘વોટ’નું ગણિત અને સુપ્રીમ કોર્ટનો ન્યાય: શું SIR ખરેખર હારનું કારણ બન્યું?
પશ્ચિમ બંગાળની રાજનીતિ હંમેશાથી ભારતીય લોકશાહીમાં હલચલ મચાવનારી રહી છે. તાજેતરની વિધાનસભા ચૂંટણીઓમાં ભાજપની ઐતિહાસિક જીત અને મમતા બેનર્જીની સત્તા પરથી વિદાય બાદ, રાજ્યનું રાજકીય વાતાવરણ શાંત થવાને બદલે હવે કાયદાકીય જંગમાં ફેરવાયું છે. તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) એ દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં જે આક્ષેપો કર્યા છે, તેણે ચૂંટણી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને ‘સ્પેશિયલ એમેન્ડમેન્ટ’ (SIR) ની પ્રક્રિયા પર ગંભીર સવાલો ઉભા કર્યા છે.
વિવાદનું મૂળ: 90 લાખ મતદારોનો પ્રશ્ન
તૃણમૂલ કોંગ્રેસનો મુખ્ય આરોપ છે કે ચૂંટણી પહેલા “સ્પેશિયલ ઈન્વેસ્ટિગેશન એન્ડ રોલ” અથવા સ્પેશિયલ એમેન્ડમેન્ટના નામે રાજ્યની મતદાર યાદીમાંથી અંદાજે 9.08 મિલિયન (90 લાખથી વધુ) મતદારોના નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા. પક્ષનો દાવો છે કે આ કોઈ સામાન્ય પ્રક્રિયા નહોતી, પરંતુ સત્તાધારી પક્ષને ફાયદો પહોંચાડવા માટે કરવામાં આવેલું એક સુઆયોજિત કાવતરું હતું.
ટીએમસીના વરિષ્ઠ વકીલ કલ્યાણ બેનર્જીએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં દલીલ કરતા જણાવ્યું હતું કે, આટલી મોટી સંખ્યામાં મતદારોને પ્રક્રિયામાંથી બહાર રાખવા એ લોકશાહીના પાયા પર પ્રહાર સમાન છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે જો આ મતદારોના નામ યાદીમાં હોત, તો બંગાળનું પરિણામ કંઈક અલગ જ હોત.
31 બેઠકોનું ગણિત: હાર અને જીત વચ્ચેનો બારીક તફાવત
કોઈપણ ચૂંટણીમાં આંકડાઓ ખૂબ મહત્વના હોય છે. કલ્યાણ બેનર્જીએ કોર્ટ સમક્ષ જે ડેટા રજૂ કર્યો તે ચોંકાવનારો છે. તેમના મતે:
બંગાળમાં એવી 31 બેઠકો છે જ્યાં ટીએમસીની હારનું માર્જિન તે બેઠક પરથી કાઢી નાખવામાં આવેલા મતદારોની સંખ્યા કરતા ઓછું છે.
દાખલા તરીકે, એક બેઠક પર ટીએમસીનો ઉમેદવાર માત્ર 862 મતોથી હારી ગયો, જ્યારે તે જ વિસ્તારની મતદાર યાદીમાંથી 5,000 થી વધુ નામો દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.
ભાજપ અને ટીએમસી વચ્ચેનો કુલ મતોનો તફાવત અંદાજે 3.2 મિલિયન છે, જ્યારે બીજી તરફ નામ રદ કરવા સામેની 3.5 મિલિયનથી વધુ અરજીઓ હજુ પણ વહીવટી તંત્ર પાસે પેન્ડિંગ છે.
ટીએમસીનો તર્ક સાદો છે: જો પેન્ડિંગ અરજીઓનો નિકાલ થયો હોત અને તે મતો પડ્યા હોત, તો 3.2 મિલિયનનો ગેપ આરામથી ભરી શકાયો હોત.
સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ: ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો માર્ગ
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે આ મામલાને ગંભીરતાથી લીધો છે, પરંતુ સાથે જ સ્પષ્ટતા પણ કરી છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે જ્યારે ચૂંટણી પરિણામો જાહેર થઈ ગયા હોય, ત્યારે સમગ્ર પ્રક્રિયાને ઉલટાવવી મુશ્કેલ છે, પરંતુ વ્યક્તિગત ન્યાય માટે માર્ગ ખુલ્લા છે.
કોર્ટે સૂચવ્યું કે:
જો કોઈ ચોક્કસ બેઠક પર જીતનું માર્જિન એટલું ઓછું હોય કે તે પેન્ડિંગ અપીલોથી પ્રભાવિત થઈ શકે, તો પીડિત ઉમેદવાર ‘ચૂંટણી અરજી’ (Election Petition) દાખલ કરી શકે છે.
જોકે, અહીં વકીલોની ચિંતા એ છે કે 35 લાખ અરજીઓનો ઉકેલ લાવતા વર્ષો નીકળી જશે. જો ન્યાય મળતા 4-5 વર્ષ લાગે, તો ત્યાં સુધીમાં આગામી ચૂંટણીનો સમય આવી જશે, જે લોકશાહીમાં ‘મોડો મળેલો ન્યાય, ન્યાય ન મળ્યા બરાબર’ જેવી સ્થિતિ પેદા કરશે.
ચૂંટણી પંચનો વળતો પ્રહાર: ડેટા સાથેનો જવાબ
- ચૂંટણી પંચે (EC) ટીએમસીના આક્ષેપોને પાયાવિહોણા ગણાવ્યા છે. પંચે કોર્ટમાં દલીલ કરી કે નામ કાઢવાની પ્રક્રિયા કોઈ પક્ષપાત પર આધારિત નહોતી. પંચે બે મોટા ઉદાહરણો આપ્યા:
- સુજાપુર અને રઘુનાથગંજ: આ એવા વિસ્તારો છે જ્યાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં નામો (અનુક્રમે 1.50 લાખ અને 1.30 લાખ) રદ કરવામાં આવ્યા હતા. રસપ્રદ વાત એ છે કે આ બંને બેઠકો ટીએમસીએ જંગી બહુમતીથી જીતી છે.
- ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે જો નામ રદ કરવા પાછળ ટીએમસીને હરાવવાનો ઈરાદો હોત, તો આ બેઠકો પર તેઓ હારી ગયા હોત. પંચના મતે, આ પ્રક્રિયા ડુપ્લીકેટ નામો હટાવવા અને મતદાર યાદી શુદ્ધ કરવા માટેની એક નિયમિત બંધારણીય પ્રક્રિયા હતી.
‘ઘૂસણખોરી’ વિરુદ્ધ ‘લોકતાંત્રિક અધિકાર’
આ કાયદાકીય લડાઈની પાછળ એક મોટું રાજકીય નિરેટિવ છુપાયેલું છે. ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન ભાજપે ‘ઘૂસણખોરી’ ને મુખ્ય મુદ્દો બનાવ્યો હતો. ભાજપનો આરોપ હતો કે સરહદી વિસ્તારોમાં ગેરકાયદેસર રીતે લોકોના નામ મતદાર યાદીમાં ઘુસાડવામાં આવ્યા છે. બીજી તરફ, મમતા બેનર્જીએ આને બંગાળી અસ્મિતા અને ગરીબ મતદારોને મતાધિકારથી વંચિત રાખવાનું કાવતરું ગણાવ્યું હતું.
હવે જ્યારે ભાજપે સત્તા કબજે કરી છે, ત્યારે ટીએમસી માટે આ અસ્તિત્વની લડાઈ બની ગઈ છે. ટીએમસી સાબિત કરવા માંગે છે કે તેમની હાર જનતાના ચુકાદાને કારણે નહીં, પરંતુ ‘ટેકનિકલ છેડછાડ’ને કારણે થઈ છે.
