હાઈવેથી બદલાશે દેશનું નસીબ! જૂના રોડ વેચીને કે ભાડે આપીને સરકાર કેમ ભેગા કરી રહી છે લાખો કરોડ?
ભારતમાં રોડ કનેક્ટિવિટી અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટને એક નવી ઊંચાઈ પર લઈ જવા માટે કેન્દ્ર સરકાર હવે રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો (National Highways) દ્વારા કમાણી કરવાનો એક બહુ મોટો માસ્ટર પ્લાન તૈયાર કરી રહી છે. સરકાર આગામી નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૭ (FY27) માં દેશના અંદાજે ૧,૮૦૦ કિલોમીટર લાંબા ૨૮ નેશનલ હાઈવે એસેટ્સનું મોનેટાઈઝેશન (Monetisation – હાઈવે ભાડે આપીને કે લીઝ પર આપીને નાણાં એકત્ર કરવા) કરવાની તડામાર તૈયારી કરી રહી છે.
આ મહત્વાકાંક્ષી યોજના દ્વારા કેન્દ્ર સરકાર બજારમાંથી આશરે ૩૫,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાનું મોટું ભંડોળ એકત્ર કરવા માંગે છે. સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ છે કે જે હાઈવે અત્યારે સંપૂર્ણપણે તૈયાર છે અને જેના પર ટ્રાફિક ચાલુ છે, તેવા જૂના પ્રોજેક્ટ્સમાંથી રોકડી કરીને તે નાણાંને દેશના નવા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં રોકવામાં આવે. આનાથી સરકારની તિજોરી પર બોજ પડ્યા વિના નવા એક્સપ્રેસવે અને આધુનિક હાઈવે બનાવવા માટે વધારાનું ફંડ સરળતાથી મળી રહેશે.
કયા કયા રાજ્યોના હાઈવે આ યાદીમાં સામેલ છે?
નેશનલ હાઇવે ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (NHAI) એ મોનેટાઈઝેશન માટેના હાઇવે સેક્શનની અંતિમ યાદી તૈયાર કરી લીધી છે. આ યાદીમાં સૌથી વધુ હાઇવે હરિયાણા રાજ્યના સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. હરિયાણા પછી ઉત્તર પ્રદેશ (UP) નો નંબર આવે છે, જ્યાંના સૌથી વધુ લંબાઈ ધરાવતા હાઈવે સેક્શન આ યોજના હેઠળ ખાનગી રોકાણકારોને સોંપવામાં આવશે. આ સિવાય અન્ય કેટલાક આર્થિક રીતે મહત્વના રાજ્યોના હાઈવે પર પણ નજર રાખવામાં આવી છે.
હાઈવે મોનેટાઈઝેશન આખરે કઈ રીતે કામ કરશે?
સરકાર હાઈવેમાંથી પૈસા એકઠા કરવા માટે મુખ્યત્વે બે અદ્યતન બિઝનેસ મોડલનો ઉપયોગ કરવાની છે:
-
InvIT (Infrastructure Investment Trust): આ એક પ્રકારનું મ્યુચ્યુઅલ ફંડ જેવું માળખું છે, જેમાં નાના-મોટા રોકાણકારો પૈસા રોકે છે અને તેના બદલામાં તેમને હાઈવેના ટોલ ટેક્સમાંથી થતી કમાણીનો એક હિસ્સો ડિવિડન્ડ તરીકે મળે છે. સરકાર આ માટે પબ્લિક (જાહેર) અને પ્રાઇવેટ (ખાનગી) એમ બંને પ્રકારના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રસ્ટનો ઉપયોગ કરશે.
-
TOT (Toll-Operate-Transfer): આ મોડલમાં સરકાર બનેલો હાઈવે એક નિશ્ચિત સમયગાળા માટે (દા.ત. ૧૫ થી ૨૦ વર્ષ) કોઈ ખાનગી કંપનીને સોંપી દે છે. તે કંપની સરકારને એકસાથે મોટી રકમ (Upfront Payment) ચૂકવે છે અને બદલામાં તે વર્ષો સુધી તે હાઈવે પરથી ટોલ ટેક્સ ઉઘરાવે છે તેમજ રોડની જાળવણી (Maintenance) ની જવાબદારી સંભાળે છે. સમય મર્યાદા પૂરી થતાં જ રોડ ફરી સરકાર હસ્તક આવી જાય છે.
આ વખતે કયા પ્રોજેક્ટ્સ પર રહેશે વિશેષ ધ્યાન?
સરકારી વરિષ્ઠ અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૭ ની આ યોજનામાં ‘હાઇબ્રિડ એન્યુઇટી મોડલ’ (HAM – Hybrid Annuity Model) આધારિત પ્રોજેક્ટ્સ પર સૌથી વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે. હેમ (HAM) પ્રોજેક્ટ્સમાં જોખમનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય છે, તેથી સ્થાનિક અને વિદેશી રોકાણકારો આવા રોડમાં પૈસા રોકવા માટે ભારે રસ દાખવતા હોય છે. આ સિવાય ૨૦૨૭ ના પ્લાનમાં બે બીઓટી (BOT – Build-Operate-Transfer) પ્રોજેક્ટ્સ અને સાત ઈપીસી (EPC – Engineering, Procurement, and Construction) પ્રોજેક્ટ્સનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, જેથી રોકાણકારોને વૈવિધ્ય મળી રહે.
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ માં સરકારે કેટલી કમાણી કરી હતી?
સરકારનો આ આઈડિયા નવો નથી, અગાઉ પણ આમાં મોટી સફળતા મળી ચૂકી છે. કેન્દ્રીય સડક પરિવહન અને ધોરીમાર્ગ મંત્રાલયે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ (FY26) માં એસેટ મોનેટાઈઝેશન દ્વારા આશરે ૨૯,૦00 કરોડ રૂપિયાનું ભંડોળ સફળતાપૂર્વક એકત્ર કર્યું હતું.
મહત્વની વાત એ છે કે, આ જ વર્ષે સરકારનો દેશનો પહેલો ‘પબ્લિક ઇન્વિટ’ (Public InvIT) પણ બજારમાં લોન્ચ કરવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી સરકારે એક ઝાટકે આશરે ૯,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાની કમાણી કરી હતી. આ પબ્લિક ઇન્વિટમાં દેશના ચાર અલગ-અલગ રાજ્યોમાં ફેલાયેલા ૨૬૦ કિલોમીટર લાંબા પાંચ મુખ્ય હાઈવે સેક્શનને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.
આગામી 5 વર્ષનો મેગા માસ્ટર પ્લાન: રૂ. 4.42 લાખ કરોડનું લક્ષ્ય
દેશના વિકાસને સુપરફાસ્ટ સ્પીડ આપવા માટે સરકારે ‘નેશનલ મોનેટાઈઝેશન પાઈપલાઈન’ (NMP 2.0) અંતર્ગત એક લાંબા ગાળાનો રોડમેપ તૈયાર કર્યો છે. સરકારનું લક્ષ્ય નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ થી લઈને ૨૦૩૦ સુધીના પાંચ વર્ષના ગાળામાં માત્ર હાઈવે સેક્ટરમાંથી જ અંદાજે ૪.૪૨ લાખ કરોડ રૂપિયા એકઠા કરવાનું છે. જો માત્ર નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૭ ની જ વાત કરીએ, તો સરકારને આશા છે કે આ વર્ષે હાઈવે મોનેટાઈઝેશનના વિવિધ સ્ત્રોતો દ્વારા કુલ ૬૮,૭૭૦ કરોડ રૂપિયાનું ભંડોળ સરકારી તિજોરીમાં આવી શકે છે.
મોટા અને વિદેશી રોકાણકારો માટે કેમ આ સુવર્ણ તક છે?
સરકારની આ નીતિના કારણે ભારતના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેક્ટરમાં વૈશ્વિક રોકાણના પૂર પૂરપાટ ઝડપે આવી રહ્યા છે. હાઈવે મોનેટાઈઝેશનના કારણે દુનિયાભરના મોટા પેન્શન ફંડ્સ (Pension Funds), સાર્વભૌમ સંપત્તિ ભંડોળ (Sovereign Wealth Funds) અને આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણ સંસ્થાઓ માટે ભારતમાં લાંબા ગાળાનું અને સુરક્ષિત રોકાણ કરવાની શ્રેષ્ઠ તક ઉભી થઈ છે.
સરકારે તાજેતરમાં જ એક મોટો નીતિગત ફેરફાર કરીને આવા મોટા વિદેશી રોકાણકારોને ભારતના ‘ગ્રીનફિલ્ડ ટોલ રોડ પ્રોજેક્ટ્સ’ (નવા બનતા હાઈવે) માં સીધું જ રોકાણ (Direct Investment) કરવાની સત્તાવાર મંજૂરી પણ આપી દીધી છે, જેનાથી વિદેશી હૂંડિયામણ વધશે.
આ યોજનાથી દેશના સામાન્ય નાગરિકોને શું ફાયદો થશે?
સરકારનું સ્પષ્ટપણે માનવું છે કે એસેટ મોનેટાઈઝેશન એ દેશના વિકાસ માટે એક ‘વિન-વિન’ (બંને પક્ષે ફાયદો) કરાવનારી વ્યૂહરચના છે. આનાથી જે પ્રોજેક્ટ્સ વર્ષો પહેલાં બની ચૂક્યા છે અને બ્લોક થઈને પડ્યા છે, તેમાંથી કરોડો રૂપિયા છૂટા થશે. આ નાણાંનો ઉપયોગ દેશના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં નવા વર્લ્ડ-ક્લાસ હાઈવે, અદ્યતન બ્રિજ અને આધુનિક ગ્રીનફિલ્ડ એક્સપ્રેસવે બનાવવામાં થશે.
પરિણામે, દેશમાં માલસામાનની હેરફેર ઝડપી બનશે, લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ ઘટશે, પ્રવાસનો સમય બચશે અને દેશના આર્થિક વિકાસને નવી ગતિ મળશે. ટૂંકમાં, ભારતના હાઈવે હવે દેશની પ્રગતિ માટે માત્ર રસ્તો જ નહીં, પણ કમાણીનું મોટું એન્જિન પણ બની રહ્યા છે.
