સોના પછી હવે ચાંદીનો વારો! આ કડક સરકારી નિયમથી લગ્નની સીઝનમાં ચાંદીના ભાવ વધશે કે ઘટશે? જાણો અત્યારે જ
ભારતીય સંસ્કૃતિ અને પરંપરામાં સોના પછી જો કોઈ કિંમતી ધાતુને સૌથી વધુ પવિત્ર અને રોકાણ માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવતી હોય, તો તે ચાંદી (Silver) છે. ભારતમાં તહેવારો, લગ્નપ્રસંગો કે સામાન્ય દિવસોમાં પણ ચાંદીના દાગીના, સિક્કા કે વાસણોની ખરીદી મોટા પાયે થાય છે. પરંતુ જો તમે પણ આગામી દિવસોમાં ચાંદીની કોઈ વસ્તુ ખરીદવાનું વિચારી રહ્યા છો, તો તમારે તમારા ખિસ્સા વધુ ઢીલા કરવા પડી શકે છે.
કેન્દ્ર સરકારે દેશમાં ચાંદીની આયાત (નવી આયાત નીતિ) ને લઈને નિયમો અત્યંત કડક કરી દીધા છે. સરકારે ચાંદીને આયાતની ‘ફ્રી’ (મુક્ત) યાદીમાંથી બહાર કાઢીને ‘રિસ્ટ્રિક્ટેડ’ (પ્રતિબંધિત) યાદીમાં મૂકી દીધી છે. આ નવા નિયમનો અર્થ એ થાય છે કે હવે વિદેશથી ચાંદી મંગાવવા માટે આયાતકારોએ સરકારી વિભાગો અને બાબુઓ પાસેથી અગાઉથી ખાસ મંજૂરી (લાયસન્સ) લેવી પડશે. આ કડક સરકારી પગલાની સીધી અસર ભારતીય બજારમાં ચાંદીના સપ્લાય (પુરવઠા) પર પડશે, જેના કારણે આગામી દિવસોમાં ચાંદીના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે.
સરકારે અચાનક કેમ લેવો પડ્યો આ કડક નિર્ણય?
કોઈપણ સામાન્ય નાગરિકના મનમાં આ સવાલ ઉઠવો સ્વાભાવિક છે કે દેશમાં ચાંદીની આટલી મોટી માંગ હોવા છતાં સરકારે આયાત પર અચાનક આવા નિયંત્રણો કેમ લાદ્યા? આ નિર્ણય પાછળનું અસલી કારણ વૈશ્વિક રાજકારણ અને આર્થિક કટોકટી છે. હાલમાં પશ્ચિમ એશિયામાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલા ભયાનક તણાવ અને યુદ્ધ જેવી સ્થિતિને કારણે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર ભારે દબાણમાં છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટીની સીધી નકારાત્મક અસર ભારતના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (Foreign Exchange Reserves) પર પડી રહી છે.
અર્થશાસ્ત્રના નિયમ મુજબ, જ્યારે ભારત વિદેશમાંથી કોઈપણ સામાન (જેમ કે ક્રૂડ ઓઈલ, સોનું કે ચાંદી) ખરીદે છે, ત્યારે તેનું ચૂકવણું આંતરરાષ્ટ્રીય ચલણ એટલે કે અમેરિકી ડોલરમાં કરવું પડે છે. હાલમાં વૈશ્વિક બજારમાં ડોલરની ભારે તંગી વર્તાઈ રહી છે. આ પરિસ્થિતિમાં ભારત સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ છે કે દેશમાંથી ઓછામાં ઓછો ડોલર બહાર જાય અને આપણો વિદેશી મુદ્રા ભંડાર સુરક્ષિત રહે. આ કિંમતી વિદેશી હૂંડિયામણને બચાવવા માટે જ સરકારે ચાંદીની આયાત પર આ કડક બ્રેક મારી છે.
પીએમ મોદીની અપીલ અને કસ્ટમ ડ્યુટીમાં વધારો
વિદેશી હૂંડિયામણ (ડોલર) ને દેશની અંદર જ રોકી રાખવાની આ કવાયત અંતર્ગત તાજેતરમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ દેશવાસીઓને એક વર્ષ સુધી સોનું ન ખરીદવા માટે ભાવુક અપીલ કરી હતી. સરકાર દેશના નાગરિકોને કિંમતી ધાતુઓની ખરીદી ઘટાડવા માટે સતત પ્રોત્સાહિત કરી રહી છે જેથી આર્થિક સંતુલન જળવાઈ રહે.
આ અગાઉ પણ સરકારે સોના અને ચાંદીની આયાતને પ્રોત્સાહન ન મળે તે માટે તેના પર લાગતી કસ્ટમ ડ્યુટી (આયાત વેરો) ૬ ટકાથી સીધી વધારીને ૧૫ ટકા કરી દીધી હતી. આમ છતાં જ્યારે આયાતમાં ધારી કટોકટી ન આવી, ત્યારે સરકારે હવે આયાતને જ નિયંત્રિત (રિસ્ટ્રિક્ટેડ) કરવાનો આ આખરી માર્ગ અપનાવ્યો છે.
આયાત પરના નવા પ્રતિબંધોનો દાયરો કેટલો મોટો છે?
હવે એ સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે સરકારની આ નવી આયાત નીતિની અસર કઈ કઈ વસ્તુઓ પર થવાની છે. વાણિજ્ય મંત્રાલયના નવા જાહેરનામા અનુસાર, વિદેશથી મંગાવવામાં આવતી નીચે મુજબની વસ્તુઓ પર હવે સરકારી મંજૂરી ફરજિયાત રહેશે:
-
૯૯.૯% શુદ્ધ સિલ્વર બાર (ચાંદીના ચોસલા): જેનો ઉપયોગ મોટા વેપારીઓ અને રિફાઇનરીઓ કરે છે.
-
સેમી-મેન્યુફેક્ચર્ડ ચાંદી: અડધી તૈયાર થયેલી ચાંદી કે જેમાંથી દાગીના બનાવવામાં આવે છે.
-
પાઉડર ફોર્મ (ચાંદીની ભસ્મ કે પાઉડર): જેનો ઉપયોગ વિવિધ ઉદ્યોગો અને દવાઓમાં થાય છે.
ભારતમાં ચાંદીનું સ્થાનિક ઉત્પાદન (Domestic Production) ખૂબ જ નહિવત અથવા ઓછું છે, જેના કારણે આપણે આપણી જરૂરિયાતનો સિંહફાળો વિદેશોમાંથી આયાત કરીને જ પૂરો કરવો પડે છે. પરંતુ વધી રહેલી ડોલરની કિલત અને વેપાર ખાધ (Trade Deficit) ને અંકુશમાં લેવા માટે સરકારે આ કદમ ઉઠાવ્યું છે. હવે ચાંદી માત્ર એક સામાન્ય ખરીદીની વસ્તુ નથી રહી, પરંતુ તે વિદેશી મુદ્રા ભંડારને અસર કરતી એક અત્યંત સંવેદનશીલ સંપત્તિ બની ગઈ છે.
પુરવઠો ઘટતાં ચાંદીના ભાવમાં આવી શકે છે મોટો ઉછાળો
કોમોડિટી માર્કેટ અને શેરબજારના નિષ્ણાતોનું સ્પષ્ટપણે માનવું છે કે, આયાતકારો માટે નવી સરકારી પ્રક્રિયા અત્યંત જટિલ અને સમય માંગી લે તેવી હોવાથી આગામી દિવસોમાં સ્થાનિક બજારમાં ફિઝિકલ ચાંદીની ભારે અછત (Shortage) સર્જાઈ શકે છે.
જ્યારે બજારમાં માંગ સામે સપ્લાય ઘટે છે, ત્યારે કિંમતો વધવી નક્કી હોય છે. ભારતીય વાયદા બજાર (MCX) માં ચાંદીની કિંમતો આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર (Global Market) ની સરખામણીએ ઘણી વધારે ઝડપથી ભાગશે. આવી સ્થિતિમાં સ્થાનિક બજારમાં પ્રીમિયમ (વધારાનો ચાર્જ) પણ વસૂલવામાં આવી શકે છે. વૈશ્વિક તણાવના આ સમયમાં આ ભાવ તફાવત ઘણો વધારે હોવાની આશંકા સેવાઈ રહી છે.
માત્ર દાગીના જ નહીં, ઉદ્યોગો પર પણ પડશે મોટી અસર
સામાન્ય રીતે લોકો એવું વિચારતા હોય છે કે ચાંદીનો ઉપયોગ માત્ર ઝાંઝર, કંદોરા કે વાસણો બનાવવામાં જ થાય છે, પરંતુ હકીકત સાવ અલગ છે. આજના આધુનિક યુગમાં ચાંદી એક મહત્વની ઔદ્યોગિક ધાતુ (Industrial Metal) છે. સોલાર પેનલ, અદ્યતન ઈલેક્ટ્રોનિક્સ વસ્તુઓ, મોબાઈલ ફોન, સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સથી લઈને ઓટોમોબાઈલ અને મોટી મેન્યુફેક્ચરિંગ ઈન્ડસ્ટ્રીઝમાં ચાંદીનો પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે.
ભાવ વધવાના અને સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ જવાના ડરથી હવે મોટા ઉદ્યોગપતિઓ અને વેપારીઓ અત્યારથી જ ચાંદીનો મોટો સ્ટોક જમા (જથ્થાખોરી) કરવાનું શરૂ કરી શકે છે. બજારમાં અચાનક માંગ વધવાને કારણે કિંમતોમાં બેકાબૂ ઉછાળો આવવાની પૂરેપૂરી સંભાવના છે. અંતે, આ મોંઘવારીનો અને સરકારી કડકાઈનો આખરી બોજ દેશના સામાન્ય ગ્રાહકના ખિસ્સા પર જ પડવાનો છે. તેથી જો તમે ચાંદી ખરીદવાનું વિચારી રહ્યા હોવ, તો બદલાતા બજારના પ્રવાહોને ધ્યાનમાં રાખીને જ નિર્ણય લેવો હિતાવહ રહેશે.
