પુતિનના ચીન પ્રવાસનો અસલી હેતુ આવ્યો સામે: રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સાથે આ મોટા મેગા પ્રોજેક્ટને આપશે આખરી ઓપ
રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન મંગળવારે સાંજે બે દિવસના સત્તાવાર પ્રવાસે ચીન પહોંચી રહ્યા છે. વર્ષ ૨૦૦૨૬માં પુતિનનો આ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પહેલો વિદેશ પ્રવાસ છે. ચીનના વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરાયેલી માહિતી અનુસાર, પુતિનની આ ૨૫મી ચીન મુલાકાત છે. ખાસ વાત એ છે કે આ પ્રવાસ રશિયા અને ચીન વચ્ચેના ઐતિહાસિક મિત્રતા કરારના ૨૫ વર્ષ પૂર્ણ થવાના અવસરે યોજાઈ રહ્યો છે. ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગના સત્તાવાર આમંત્રણ પર થઈ રહેલી આ મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશો પરસ્પર વેપાર, ઉર્જા ક્ષેત્રે સહયોગ, ગેસ સપ્લાય, યુક્રેન યુદ્ધ અને વૈશ્વિક રાજકારણ જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર વ્યાપક ચર્ચા કરશે.
જો કે, રાજદ્વારી નિષ્ણાતોના મતે આ પ્રવાસનો સૌથી મોટો અને મુખ્ય એજન્ડા ‘પાવર ઓફ સાઇબેરિયા-૨’ (Power of Siberia-2) ગેસ પાઇપલાઇન પ્રોજેક્ટ છે. રશિયા ઈચ્છે છે કે ચીન આ મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટને વહેલી તકે લીલી ઝંડી આપે અને તેનું કામ આગળ ધપાવે. યુક્રેન સાથેના યુદ્ધ બાદ યુરોપિયન દેશોએ રશિયા પાસેથી ગેસ ખરીદવાનું લગભગ બંધ કે ખૂબ ઓછું કરી દીધું છે, જેના કારણે રશિયાની કમાણી પર બહુ મોટી નકારાત્મક અસર પડી છે. હવે રશિયા પોતાના આ આર્થિક નુકસાનની ભરપાઈ ચીનને ગેસ વેચીને કરવા માંગે છે. વર્તમાન સમયમાં ઈરાન યુદ્ધ અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં સર્જાયેલી કટોકટી વચ્ચે આ ડીલ બંને દેશો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.
૨૬૦૦ કિલોમીટર લાંબી પાઇપલાઇનનું આખું ગણિત
આ સૂચિત મેગા પાઇપલાઇન રશિયાના ગેસથી સમૃદ્ધ એવા ‘યામાલ દ્વીપકલ્પ’ (Yamal Peninsula) થી શરૂ થઈને મોંગોલિયાના રસ્તે થઈને છેક ચીન સુધી પહોંચશે. આ પાઇપલાઇનની કુલ લંબાઈ અંદાજે ૨૬૦૦ કિલોમીટર જેટલી થવા જાય છે. એકવાર આ પ્રોજેક્ટ કાર્યરત થઈ ગયા પછી, આ પાઇપલાઇન દ્વારા દર વર્ષે ૫૦ અબજ ઘન મીટર વધારાનો કુદરતી ગેસ રશિયાથી સીધો ચીન મોકલી શકાશે. જો આ પ્રોજેક્ટ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થાય તો ચીનની કુલ ગેસ સપ્લાયમાં રશિયાનો હિસ્સો અત્યારના ૧૦ ટકાથી સીધો વધીને ૨૦ ટકા સુધી પહોંચી શકે છે, જે ચીનની ઉર્જા સુરક્ષા માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થશે.
રશિયાની સરકારી માલિકીની અગ્રણી ગેસ કંપની ‘ગેઝપ્રોમ’ (Gazprom) દ્વારા ચીનને આ ગેસ ખરીદવા માટે કિંમતોમાં બહુ મોટું અને આકર્ષક ડિસ્કાઉન્ટ ઓફર કરવામાં આવ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો સૂચવે છે કે રશિયા આ વર્ષના સપ્ટેમ્બર મહિના સુધીમાં ગેસની કિંમતો અને ખરીદીના કરાર પર અંતિમ મહોર લગાવી દેવા આતુર છે. જો કે, ચીને હજુ સુધી આ પ્રોજેક્ટ પર પોતાની સંપૂર્ણ અને સત્તાવાર સંમતિ આપી નથી. બ્લૂમબર્ગના એક રિપોર્ટ અનુસાર, રશિયા ચીનને યુરોપના જૂના ખરીદદારોની સરખામણીએ ત્રીજા ભાગની ઓછી કિંમતે (એટલે કે ૩૩% સસ્તા ભાવે) ગેસ વેચવા માટે પણ તૈયાર થઈ ગયું છે.
હોર્મુઝ સંકટ વચ્ચે ડીલ વહેલી ફાઇનલ થવાની પ્રબળ શક્યતા
મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા ઈરાન યુદ્ધ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સંકટને કારણે રશિયાને આશા છે કે ચીન હવે આ પાઇપલાઇન અંગે ખૂબ જ ઝડપથી નિર્ણય લેશે. રશિયાની દલીલ છે કે દરિયાઈ માર્ગો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે જમીની માર્ગે આવતી ગેસ પાઇપલાઇન ચીન માટે વ્યૂહાત્મક રીતે ઘણી વધુ સુરક્ષિત અને ભરોસાપાત્ર સાબિત થશે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં વધતા જતા લશ્કરી તણાવને કારણે ચીનની એલએનજી (LNG) સપ્લાય પર મોટું જોખમ ઊભું થયું છે. ઉલ્લેખનીય છે કે, વર્ષ ૨૦૨૫માં ચીનની કુલ એલએનજી આયાતના લગભગ ૩૦ ટકા હિસ્સો મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) ના દેશોમાંથી આવ્યો હતો, જે અત્યારે યુદ્ધના કારણે જોખમમાં છે.
રશિયાના વિદેશ મંત્રી સેર્ગેઈ લાવરોવે તાજેતરમાં જ એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે રશિયા અને ચીન સંયુક્ત રીતે પશ્ચિમી દેશોના આર્થિક દબાણ અને વૈશ્વિક ઉર્જા સંકટનો મજબૂતાઈથી સામનો કરી શકે છે. રશિયા આ પાઇપલાઇન પ્રોજેક્ટને અમેરિકા અને યુરોપિયન યુનિયન દ્વારા લાદવામાં આવેલા કડક આર્થિક પ્રતિબંધોની અસરમાંથી બહાર નીકળવાનો એક મોટો હથિયાર માની રહ્યું છે.
રશિયાએ ચીનને મોકલ્યો રેકોર્ડબ્રેક ગેસ: ભવિષ્યની માંગ પર નજર
રશિયા અત્યારે પણ પોતાની પ્રથમ ‘પાવર ઓફ સાઇબેરિયા’ પાઇપલાઇન દ્વારા ચીનને સતત ગેસ સપ્લાય કરી રહ્યું છે. વર્ષ ૨૦૨૫ના આંકડા જોઈએ તો, રશિયાએ ચીનને અંદાજે ૪૦ અબજ ઘન મીટર ગેસ પાઇપલાઇન મારફતે મોકલ્યો હતો, આ ઉપરાંત મોટા જથ્થામાં એલએનજી (લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ) પણ મોકલવામાં આવ્યો હતો. આ નવા બીજા પ્રોજેક્ટના અમલીકરણ બાદ રશિયાની સપ્લાય ક્ષમતા બમણી થઈ જશે. ચીન માટે પણ આ સોદો લાંબા ગાળે ઘણો ફાયદાકારક છે કારણ કે ચીનમાં ઔદ્યોગિક વિકાસને કારણે ગેસની માંગ સતત વધી રહી છે. એક અંદાજ મુજબ વર્ષ ૨૦૪૦ સુધીમાં ચીનની વાર્ષિક ગેસની જરૂરિયાત ૬૧૦ અબજ ઘન મીટર સુધી પહોંચી શકે છે.
આ સંજોગોમાં રશિયન ગેસ અન્ય અખાતી દેશો કરતા ઘણો સસ્તો પડે છે. વૈશ્વિક ઉર્જા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે દરિયાઈ માર્ગે આવતા મોંઘા ઈંધણની સરખામણીએ રશિયાથી પાઇપલાઇન દ્વારા આવતો ગેસ સુરક્ષિત તો છે જ, સાથે તેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ ચાંચિયાગીરી કે યુદ્ધ સમયના નાકાબંધીનું જોખમ પણ નહિવત છે.
પશ્ચિમી દેશોના પ્રતિબંધો વચ્ચે રશિયા-ચીનની દોસ્તી નવી ઊંચાઈએ
વર્તમાન ભૌગોલિક-રાજકીય પરિસ્થિતિમાં રશિયા અને ચીનના સંબંધો અભૂતપૂર્વ રીતે મજબૂત થયા છે, પરંતુ આ સિક્કાની બીજી બાજુ એ પણ છે કે રશિયા હવે આર્થિક રીતે ચીન પર પહેલા કરતા ઘણું વધારે નિર્ભર થઈ ગયું છે. વર્ષ ૨૦ cold૨૫માં બંને દેશો વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય વેપાર અંદાજે ૨૨૮ અબજ ડોલર રહ્યો હતો. જો કે આ આંકડો તેના અગાઉના વર્ષ કરતા લગભગ ૭ ટકા ઓછો હતો, તેમ છતાં પુતિને ગર્વથી જણાવ્યું હતું કે સતત ત્રીજા વર્ષે બંને દેશોનો પરસ્પર વેપાર ૨૦૦ અબજ ડોલરની સપાટીને પાર કરી ગયો છે જે એક રેકોર્ડ છે.
યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ અમેરિકા અને નાટો (NATO) ના દેશોએ રશિયાની અર્થવ્યવસ્થાને તોડવા માટે તેના પર આકરા આર્થિક અને વ્યાપારી પ્રતિબંધો લાદ્યા હતા. તે મુશ્કેલ સમયમાં ચીન રશિયા માટે સૌથી મોટો આર્થિક આશરો અને વેપારી ભાગીદાર બનીને ઉભરી આવ્યું છે. વિદેશી ગુપ્તચર અહેવાલો અનુસાર, રશિયા અત્યારે પોતાની સૈન્ય અને ઔદ્યોગિક જરૂરિયાતો માટેની ૯૦ ટકાથી વધુ પ્રતિબંધિત અને હાઈ-ટેક ટેકનોલોજી ચીન મારફતે જ મેળવી રહ્યું છે. આ સંજોગોમાં પુતિનનો આ ચીન પ્રવાસ બંને દેશોના ભવિષ્યના આર્થિક અને સૈન્ય જોડાણને વધુ વેગ આપશે તેમાં કોઈ શંકા નથી.
