શું નકલી પ્રિસ્ક્રિપ્શનથી વેચાઈ રહી છે દવાઓ? કેમિસ્ટોની હડતાળ પાછળનું અસલી સત્ય!
ઑલ ઇન્ડિયા ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ કેમિસ્ટ્સ એન્ડ ડ્રગિસ્ટ્સ (AIOCD) દ્વારા ૨૦ મેના રોજ દેશવ્યાપી હડતાળનું એલાન કરવામાં આવ્યું છે. આ આંદોલનને કારણે દેશના અનેક ભાગોમાં દવાઓનો પુરવઠો ખોરવાય તેવી ગંભીર આશંકા સેવાઈ રહી છે. એસોસિએશનનું કહેવું છે કે, આ વિરોધ પ્રદર્શનનો મુખ્ય હેતુ દેશની વર્તમાન રેગ્યુલેટરી સિસ્ટમમાં રહેલી ખામીઓ તરફ સરકારનું ધ્યાન દોરવાનો છે. હાલમાં ઇ-ફાર્મસી અને ઇન્સ્ટન્ટ મેડિસિન ડિલિવરી પ્લેટફોર્મ્સ કોઈપણ યોગ્ય સરકારી દેખરેખ કે કડક નિયમો વિના ધમધમી રહ્યા છે, જે પરંપરાગત મેડિકલ સ્ટોર્સ માટે મોટો પડકાર બની ગયા છે.
કેમિસ્ટ એસોસિએશનની મુખ્ય માંગણીઓ શું છે?
AIOCD ની મુખ્ય માંગ એ છે કે સરકાર દ્વારા ભૂતકાળમાં બહાર પાડવામાં આવેલા બે નોટિફિકેશન – GSR 220(E) અને GSR 817(E) તાત્કાલિક અસરથી પાછા ખેંચવામાં આવે. એસોસિએશનનો દલીલયુક્ત તર્ક છે કે આ બે નિયમોના કારણે ઓનલાઇન ફાર્મસીઓને કાયદાકીય રીતે ‘ગ્રે એરિયા’ (અસ્પષ્ટ ક્ષેત્ર) માં કામ કરવાની છૂટ મળી ગઈ છે.
હાલમાં દેશમાં એવો કોઈ મજબૂત રેગ્યુલેટરી ફ્રેમવર્ક ઉપલબ્ધ નથી જે એ સ્પષ્ટ કરતું હોય કે આ ઓનલાઇન એપ્સ ડૉક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શનની ખરાઈ કેવી રીતે કરે છે, દવાઓનું વિતરણ કઈ શરતો પર થાય છે અને જો કોઈ નિયમભંગ થાય તો તેના માટે કોને અને કેવી રીતે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવશે.
ખોટા પ્રિસ્ક્રિપ્શન અને નકલી દવાઓનો વધતો ખતરો
AIOCD ના જનરલ સેક્રેટરી રાજીવ સિંઘલે આ અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું હતું કે, “ઇ-ફાર્મસી અને ઇન્સ્ટન્ટ ડિલિવરી એપ્સ દ્વારા ખોટા, જૂના અથવા નકલી પ્રિસ્ક્રિપ્શનના આધારે પણ ધડાધડ દવાઓ હોમ ડિલિવરી કરવામાં આવી રહી છે. આ ટ્રેન્ડ જાહેર સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત જોખમી છે. ડ્રગ રેગ્યુલેટરે નિયમોમાં જે છીંડાં છોડી દીધા છે, તેનો આ કંપનીઓ ભરપૂર ફાયદો ઉઠાવી રહી છે.”
તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે, “અમે એ વાસ્તવિકતા સ્વીકારીએ છીએ કે ઓનલાઇન ફાર્મસીઓ હવે બજારનો એક ભાગ બની ચૂકી છે અને તે અદૃશ્ય થવાની નથી. પરંતુ અમારો વિરોધ એ વાતનો છે કે તેમની સામે પણ એટલા જ કડક નિયમો હોવા જોઈએ, જેટલા નિયમો ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર કામ કરતી પરંપરાગત કેમિસ્ટ દુકાનો માટે લાગુ પડે છે. સમાન નિયમો વગર બજારમાં હેલ્ધી કોમ્પિટિશન શક્ય નથી. આ જ કારણે અમે સરકારને GSR 220(E) અને GSR 817(E) નોટિફિકેશન પાછા ખેંચવા દબાણ કરી રહ્યા છીએ.”
શું છે GSR 817(E) નોટિફિકેશન અને કેમ વિવાદમાં છે?
GSR 817(E) એ એક ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન (ખરડો) છે, જે આશરે આઠ વર્ષ પહેલાં ભારત સરકાર દ્વારા બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. તેનો ઉદ્દેશ્ય દેશમાં ઇ-ફાર્મસીના સંચાલન માટે એક ચોક્કસ અને કાયદેસરનું માળખું તૈયાર કરવાનો હતો. આ ડ્રાફ્ટમાં ઓનલાઇન ફાર્મસીના રજિસ્ટ્રેશન, ડૉક્ટરના પર્ચા (પ્રિસ્ક્રિપ્શન) ની ડિજિટલ વેરિફિકેશન પ્રક્રિયા, ઓપરેશનલ સુરક્ષાના માપદંડો અને નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનારને દંડ કે સજા આપવાની જોગવાઈઓ સામેલ હતી.
પરંતુ વિવાદની વાત એ છે કે આ આઠ વર્ષોમાં સરકાર દ્વારા આ નોટિફિકેશનને ક્યારેય સત્તાવાર રીતે કાયદા તરીકે અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું નથી, કે ન તો તેને સત્તાવાર રીતે રદ કરવામાં આવ્યું છે. એસોસિએશનના જણાવ્યા અનુસાર, સરકારની આ લાંબા સમયની અનિર્ણાયકતાનો સીધો ફાયદો ઈ-ફાર્મસી કંપનીઓ ઉઠાવી રહી છે. કોઈપણ સ્પષ્ટ અને ચોક્કસ કાયદાકીય માળખા વિના તેઓ બેરોકટોક પોતાનો બિઝનેસ ચલાવી રહ્યા છે, જેનાથી ગ્રાહકોની સુરક્ષા પણ જોખમાય છે.
રાજીવ સિંઘલે આક્રોશ વ્યક્ત કરતા કહ્યું કે, “સરકાર તરફથી વારંવાર આ નિયમોની સમીક્ષા કરવાના આશ્વાસનો આપવામાં આવ્યા છે, પરંતુ ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર તેનું કોઈ નક્કર પરિણામ આવ્યું નથી. આઠ વર્ષ જૂનો આ ડ્રાફ્ટ હજુ પણ માત્ર કાગળ પર છે અને તેની સમીક્ષા વર્ષોથી ચાલી જ રહી છે, જેનો કોઈ અંત દેખાતો નથી.”
GSR 220(E) નોટિફિકેશન પાછળનો ઇતિહાસ અને લૂપહોલ
GSR 220(E) નોટિફિકેશન કોવિડ-૧૯ મહામારીના કટોકટીના સમયગાળા દરમિયાન કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા એક આપત્તિકાલિન પગલા તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તે સમયે લૉકડાઉનને કારણે લોકો ઘરની બહાર નીકળી શકતા નહોતા, તેથી સરકારે રજિસ્ટર્ડ ફાર્મસીઓને ગ્રાહકોના ઘર સુધી દવાઓ પહોંચાડવાની (હોમ ડિલિવરી) વિશેષ મંજૂરી આપી હતી જેથી દર્દીઓને મુશ્કેલી ન પડે.
કેમિસ્ટ એસોસિએશનની દલીલ છે કે મહામારીના કપરા સમયમાં આ નિર્ણય ખૂબ જ પ્રશંસનીય અને જરૂરી હતો. પરંતુ, હવે જ્યારે કોરોનાકાળ પૂરો થઈ ગયો છે અને સ્થિતિ સામાન્ય છે, ત્યારે પણ ઈ-ફાર્મસી કંપનીઓ આ નોટિફિકેશનનો ઉપયોગ એક મોટા ‘લૂપહોલ’ (કાયદાકીય છીંડા) તરીકે કરી રહી છે. ઓનલાઇન દવાની હેરાફેરી અને વેચાણ માટે કોઈ ચોક્કસ કાયદો ન હોવા છતાં, કંપનીઓ આ જૂના આપત્તિકાલિન નિયમનો સહારો લઈને પોતાનો મોટો કારોબાર ચલાવી રહી છે.
સિંઘલે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે, “GSR 220(E) એ કાયમી વ્યવસ્થા નહોતી, તે માત્ર મહામારી સામે લડવા માટેનું એક હંગામી પગલું હતું. હવે સમય આવી ગયો છે કે સરકારે આ નોટિફિકેશન તાત્કાલિક પાછું ખેંચવું જોઈએ અને આજના આધુનિક સમયને અનુરૂપ ઇ-ફાર્મસી માટે નવું, સખત અને પારદર્શક કાયદાકીય માળખું ઘડવું જોઈએ.”
સામાન્ય જનતા અને દર્દીઓ પર હડતાળની સંભવિત અસરો
૨૦ મેના રોજ યોજાનારી આ દેશવ્યાપી હડતાળને કારણે દેશના કરોડો દર્દીઓ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે, ખાસ કરીને એવા લોકો જેઓ ડાયાબિટીસ, બ્લડ પ્રેશર અથવા હૃદય રોગ જેવી ગંભીર બીમારીઓની નિયમિત દવાઓ પર નિર્ભર છે. એસોસિએશને સંકેત આપ્યા છે કે જો સરકાર તેમની ન્યાયિક માંગણીઓ પર ધ્યાન નહીં આપે, તો આગામી દિવસોમાં આ આંદોલન વધુ ઉગ્ર બની શકે છે. કેમિસ્ટોનું કહેવું છે કે આ લડાઈ માત્ર તેમના વ્યવસાય બચાવવા માટે નથી, પરંતુ દેશના નાગરિકોને નકલી અને બિન-પ્રમાણિત દવાઓના જોખમથી બચાવવા માટે પણ એટલી જ જરૂરી છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે સરકાર આ હડતાળને રોકવા માટે શું મધ્યસ્થી રસ્તો કાઢે છે.
