ભારત-ઇટાલી સંબંધોમાં નવો અધ્યાય: ૨૦૨૯ સુધીમાં €૨૦ બિલિયનના વેપારનો લક્ષ્યાંક અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીનો ઉદય
વૈશ્વિક રાજકારણ અને ભૂ-રાજકીય અશાંતિ વચ્ચે ભારત અને ઇટાલીએ પોતાના દ્વિપક્ષીય સંબંધોને એક નવી ઊંચાઈ પર લઈ જવાનો મજબૂત સંકલ્પ કર્યો છે. ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ઇટાલીના વડા પ્રધાન જ્યોર્જિયા મેલોની વચ્ચે રોમમાં યોજાયેલી ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકે બંને દેશોના ભવિષ્યના સંબંધોનો નવો રોડમેપ તૈયાર કર્યો છે. આ બેઠકમાં બંને દેશોએ પોતાના સંબંધોને ‘ખાસ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી’ (Special Strategic Partnership) માં અપગ્રેડ કર્યા છે. આ ઐતિહાસિક મુલાકાત દરમિયાન ૨૦૨૯ સુધીમાં પરસ્પર વેપારને ૨૦ બિલિયન યુરો (€20 Billion) સુધી પહોંચાડવાનો મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક નક્કી કરવામાં આવ્યો છે, જે હાલમાં આશરે ૧૪ બિલિયન યુરો છે.
આ કરાર માત્ર આર્થિક લેવડદેવડ પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તે સંરક્ષણ, તકનીકી, ઉર્જા સુરક્ષા અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં સ્થિરતા લાવવા માટેનો એક વ્યાપક દસ્તાવેજ છે.
ભૂ-રાજકીય તણાવ વચ્ચે નિયમો-આધારિત વ્યવસ્થા પર ભાર
વર્તમાન સમયમાં જ્યારે વિશ્વ યુક્રેન કટોકટી અને પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) ના સંઘર્ષોથી ઘેરાયેલું છે, ત્યારે બે મોટા લોકશાહી દેશોનું આ રીતે સાથે આવવું વૈશ્વિક સ્તરે મોટો સંદેશ આપે છે. વડા પ્રધાન મોદી અને જ્યોર્જિયા મેલોનીએ યુક્રેન અને પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ પર ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. બંને નેતાઓએ સ્પષ્ટ કર્યું કે યુદ્ધ કે હિંસા ક્યારેય કોઈ સમસ્યાનું કાયમી સમાધાન હોઈ શકે નહીં.
વડા પ્રધાન મોદીએ ભારતના સનાતન વલણને દોહરાવતા કહ્યું કે, “ભારત હંમેશાં શાંતિનો પક્ષધર રહ્યો છે. તમામ વિવાદો અને વૈશ્વિક કટોકટીઓનો ઉકેલ માત્ર પરસ્પર સંવાદ અને રાજદ્વારી (Diplomacy) પ્રયાસો દ્વારા જ શક્ય છે.” ઇટાલિયન પીએમ મેલોનીએ પણ યુક્રેનમાં કાયમી અને ન્યાયી શાંતિની સ્થાપના પર ભાર મૂક્યો હતો અને આશા વ્યક્ત કરી હતી કે ઈરાન કટોકટીને ઉકેલવા માટે ચાલી રહેલી વાટાઘાટો સકારાત્મક પરિણામ તરફ આગળ વધશે.
આ ઉપરાંત, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Hormuz Strait) અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં મુક્ત અને સુરક્ષિત શિપિંગ સેવાઓ ફરી શરૂ કરવા પર વિશેષ ચર્ચા થઈ હતી. મેલોનીએ જણાવ્યું કે વૈશ્વિક વેપારને અટકાવતા નૌકાદળના અવરોધોને દૂર કરવા અને નેવિગેશનની સ્વતંત્રતા જાળવી રાખવા માટે ભારત અને ઇટાલીનું સાથે મળીને કામ કરવું અનિવાર્ય છે.
‘ભારત-ઇટાલી સંયુક્ત વ્યૂહાત્મક કાર્ય યોજના (૨૦૨૫-૨૦૨૯)’
આ મુલાકાતનું સૌથી મોટું અને વ્યવહારિક પરિણામ પાંચ વર્ષીય એક્શન પ્લાન છે. વર્ષ ૨૦૨૫ થી ૨૦૨૯ સુધીના આ રોડમેપ અંગે વાત કરતા પીએમ મોદીએ જણાવ્યું કે, “આ સંયુક્ત વ્યૂહાત્મક કાર્ય યોજના આપણી ભાગીદારી માટે એક વ્યવહારુ અને ભવિષ્યવાદી માળખું પૂરું પાડે છે. અમે તેના પર સમયસર અને મક્કમતાથી આગળ વધી રહ્યા છીએ.”
આ યોજનાની નિયમિત સમીક્ષા કરવા અને ખાસ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપવા માટે બંને દેશોના વિદેશ પ્રધાનોના નેતૃત્વમાં એક કાયમી સંયુક્ત પદ્ધતિ (Mechanism) સ્થાપિત કરવામાં આવશે. આ માળખું એ સુનિશ્ચિત કરશે કે કરારો માત્ર કાગળ પર ન રહેતા જમીની સ્તરે ઝડપથી અમલમાં આવે. આ સાથે જ, આ વર્ષના અંત સુધીમાં હસ્તાક્ષર થનારા ‘ભારત-યુરોપિયન યુનિયન (EU) મુક્ત વેપાર કરાર’ (FTA) નો મહત્તમ લાભ ઉઠાવવા પર પણ બંને પક્ષો સહમત થયા છે.
ટેકનોલોજી અને નવીનતા: ભાગીદારીના નવા એન્જિન
આજના ડિજિટલ અને આધુનિક યુગમાં કોઈ પણ બે દેશો વચ્ચેના સંબંધો ટેકનોલોજી વિના અધૂરા છે. પીએમ મોદીએ ટેકનોલોજીને આ ભાગીદારીનું મુખ્ય ‘એન્જિન’ ગણાવ્યું હતું. ભારત અને ઇટાલી હવે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ, સ્પેસ (અવકાશ) ટેકનોલોજી અને સિવિલ ન્યુક્લિયર એનર્જી (નાગરિક પરમાણુ ઊર્જા) જેવા અદ્યતન ક્ષેત્રોમાં સંશોધન અને વિકાસ માટે સાથે મળીને કામ કરશે.
આ સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ‘ભારત-ઇટાલી ઇનોવેશન સેન્ટર’ ની સ્થાપના પર કામ ચાલી રહ્યું છે. આ સેન્ટર બંને દેશોના સ્ટાર્ટઅપ્સ, યુવા ઉદ્યોગસાહસિકો, વૈજ્ઞાનિકો અને અગ્રણી સંશોધન કેન્દ્રોને એક મંચ પર લાવશે, જેથી નવીન વિચારોને વ્યાપારી સ્વરૂપ આપી શકાય. આ સિવાય, મહત્વપૂર્ણ ખનિજો (Critical Minerals) ના સપ્લાય ચેનને મજબૂત કરવા પર પણ સમજૂતી થઈ છે, જે ભવિષ્યની ગ્રીન ટેકનોલોજી માટે અતિ મહત્વની છે.
સંરક્ષણ અને દરિયાઈ સુરક્ષામાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ
ભારત અને ઇટાલી વચ્ચેના સંરક્ષણ સંબંધો હવે માત્ર સૈન્ય અભ્યાસો પૂરતા સીમિત નથી રહ્યા, પરંતુ તે ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અંતર્ગત સહ-વિકાસ અને સહ-ઉત્પાદન (Co-development and Co-production) તરફ વળ્યા છે. બંને નેતાઓ દ્વારા સંયુક્ત ઉદ્દેશ્ય ઘોષણા અને ‘સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક રોડમેપ’ (Defense Industrial Roadmap) નું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું હતું.
આ રોડમેપ અંતર્ગત નીચેના મહત્વના ક્ષેત્રોમાં સંયુક્ત પ્રોજેક્ટ્સ હાથ ધરવામાં આવશે:
હેલિકોપ્ટર નિર્માણ: સંયુક્ત તકનીકી સહયોગ દ્વારા આધુનિક હેલિકોપ્ટરોનું ઉત્પાદન.
નૌકાદળ પ્લેટફોર્મ અને દરિયાઈ શસ્ત્રાગાર: બંને દેશોની નૌસેનાને સશક્ત કરવા માટે અદ્યતન જહાજો અને હથિયારોનું નિર્માણ.
ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ (Electronic Warfare): આધુનિક સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ અને સાયબર સુરક્ષા તકનીકોનું આદાન-પ્રદાન.
દરિયાઈ સુરક્ષા અંગે વાતચીત કરતા બંને પક્ષોએ માહિતીના આદાન-પ્રદાનને ઝડપી બનાવવા માટે એક નવો સંવાદ શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. શિપિંગ, પોર્ટ આધુનિકીકરણ (બંદરોનો વિકાસ), લોજિસ્ટિક્સ અને બ્લુ ઇકોનોમી (વાદળી અર્થતંત્ર) જેવા ક્ષેત્રોમાં પરસ્પર સહયોગ વધારવામાં આવશે, જે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેનને વધુ સુરક્ષિત બનાવશે.
આતંકવાદ સામે કડક વલણ અને વૈશ્વિક કોરિડોર (IMEC)
આતંકવાદને માનવતા માટે સૌથી મોટો પડકાર ગણાવતા પીએમ મોદીએ ઇટાલી સાથેના આતંકવાદ વિરોધી વલણને બિરદાવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે, “લોકશાહી દેશો માત્ર આતંકવાદની નિંદા કરીને અટકી જતા નથી, પરંતુ તેના નાણાકીય નેટવર્કને (Terror Financing) તોડી પાડવા માટે નક્કર પગલાં ભરે છે. ભારત અને ઇટાલીની આ સંયુક્ત પહેલ વિશ્વ માટે એક ઉદાહરણ છે.”
બીજી તરફ, ઇટાલિયન વડા પ્રધાન મેલોનીએ ‘ભારત-મધ્ય પૂર્વ-યુરોપ આર્થિક કોરિડોર’ (IMEC) ના મહત્વ પર વિશેષ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે આ કોરિડોર માત્ર એક વેપારી માર્ગ નથી, પરંતુ તે ભૂમધ્ય સમુદ્ર (Mediterranean Sea) દ્વારા યુરોપ અને એશિયાના પ્રદેશોને જોડતી એક મજબૂત કડી સાબિત થશે, જેમાં ઇટાલી અને ભારત કેન્દ્રીય ભૂમિકા ભજવશે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, બંને દેશોએ પોતાના દ્વિપક્ષીય સંબંધોને માત્ર પોતાના પૂરતા સીમિત ન રાખતા, આફ્રિકન ખંડમાં ત્રીજા દેશોના વિકાસ માટે સંયુક્ત પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કરવાની તૈયારી પણ દર્શાવી છે.
માનવ સંસાધન: વિદ્યાર્થીઓ અને નર્સો માટે નવી તકો
કોઈપણ બે દેશો વચ્ચેના સંબંધોની સાચી મજબૂતી ત્યાંના લોકો વચ્ચેના સંપર્ક (People-to-People ties) થી આવે છે. આ બેઠકમાં શિક્ષણ અને કૌશલ્ય વિકાસ પર મોટો નિર્ણય લેવાયો છે. ખાસ કરીને STEM (સાયન્સ, ટેકનોલોજી, એન્જિનિયરિંગ અને મેથ્સ) ના ક્ષેત્રોમાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ, વૈજ્ઞાનિકો અને કુશળ કામદારોની ઇટાલીમાં ગતિશીલતા (Mobility) વધારવા માટે કરાર કરાયા છે.
