જૂનમાં ક્રૂડ ઓઇલ $૧૬૦ એ પહોંચવાની IMFની આંચકાજનક ચેતવણી, ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ તોડશે રેકોર્ડ
મધ્ય પૂર્વ (Middle East) માં સતત વકરી રહેલો રાજકીય અને સૈન્ય તણાવ હવે માત્ર યુદ્ધના મેદાન પૂરતો મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ તે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સામાન્ય માણસના રસોડા સુધી પહોંચી ગયો છે. ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF) ના પૂર્વ મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી અને હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના પ્રતિષ્ઠિત પ્રોફેસર ગીતા ગોપીનાથે એક અત્યંત ચિંતાજનક આર્થિક ચેતવણી જારી કરી છે. તેમના મતે, જો ઈરાન અને પશ્ચિમી દેશો વચ્ચે ચાલી રહેલી કટોકટીનો તાત્કાલિક કોઈ કાયમી ઉકેલ નહીં આવે, તો આગામી જૂન મહિનાના અંત સુધીમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ (કાચું તેલ) ના ભાવ પ્રતિ બેરલ $૧૪૦ થી $૧૬૦ સુધી પહોંચી શકે છે. આ આંકડો વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે વિનાશક સાબિત થઈ શકે છે, જેની સૌથી ગંભીર અસર ભારત પર પડવાની સંભાવના છે.
શા માટે તેલ બજાર પર તોળાઈ રહ્યું છે આ સંકટ?
વૈશ્વિક સ્તરે તેલની કિંમતો વધવા પાછળનું મુખ્ય કારણ કોઈ આર્થિક નીતિ નથી, પરંતુ ભૌગોલિક-રાજકીય અસ્થિરતા છે. વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો એક બહુ મોટો અને મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો દરિયાઈ માર્ગે ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) માંથી પસાર થાય છે. વર્તમાન સંજોગોમાં ઈરાન કટોકટીને કારણે આ દરિયાઈ માર્ગ પર સૈન્ય હિલચાલ અને અવરોધો ઊભા થવાની આશંકા ચરમસીમાએ છે. જો આ રૂટ પર થોડો પણ વિક્ષેપ પડે, તો સમગ્ર વિશ્વમાં કાચા તેલની ભારે અછત સર્જાઈ શકે છે. ગીતા ગોપીનાથે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે, “જો આ કટોકટી વધુ એક મહિનો ચાલુ રહેશે, તો વૈશ્વિક તેલ બજારને એવો ઝટકો લાગશે જે પચાવવો કોઈ પણ દેશ માટે સરળ નહીં હોય.”
ભારત માટે કેમ ચિંતાજનક છે આ આગાહી?
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું લગભગ ૮૦ થી ૮૫ ટકા ક્રૂડ ઓઇલ અન્ય દેશોમાંથી આયાત કરે છે. આથી જ, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં એક ડોલરનો પણ વધારો થાય, તો ભારતની તિજોરી પર તેનો મોટો ભાર પડે છે. જો ક્રૂડ ઓઇલ ખરેખર $૧૬૦ પ્રતિ બેરલના આંકડાને આંબી જશે, તો ભારતમાં સ્થાનિક સ્તરે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ અત્યાર સુધીના સર્વોચ્ચ સ્તરે પહોંચી જશે.
ઇંધણના ભાવ વધવાની સીધી અસર માત્ર વાહન ચાલકો પર જ નથી પડતી, પરંતુ તેની સાંકળ આખા અર્થતંત્ર સાથે જોડાયેલી છે. ડીઝલ મોંઘું થવાને કારણે ટ્રક અને અન્ય ટ્રાન્સપોર્ટ ભાડામાં અસહ્ય વધારો થશે, જેના લીધે શાકભાજી, દૂધ, અનાજ અને રોજિંદી જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ સામાન્ય જનતાની પકડથી દૂર થઈ જશે.
આગળનો રસ્તો શું હોઈ શકે?
આર્થિક વિશ્લેષકોના મતે, આ આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટીમાંથી બચવાનો એકમાત્ર માર્ગ અમેરિકા, ઈરાન અને અન્ય ગલ્ફ દેશો વચ્ચે સફળ શાંતિ વાટાઘાટો જ છે. ભારત સરકારે પણ આ સ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે અત્યારથી જ પોતાના વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર (Strategic Petroleum Reserves) નો ઉપયોગ કરવા અને વૈકલ્પિક ઉર્જા સ્ત્રોતો તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની યોજનાઓ પર કામ કરવું પડશે. આગામી થોડા અઠવાડિયા વૈશ્વિક બજાર કઈ દિશામાં જશે તે નક્કી કરવામાં અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થવાના છે.
