ભારતમાંથી વહેતી નદી પર બાંગ્લાદેશનો મોટો દાવ: પદ્મા બેરેજ યોજના પર પર્યાવરણશાસ્ત્રીઓની ગંભીર ચેતવણી, ભયાનક તબાહીના સંકેત
દક્ષિણ એશિયાની ભૌગોલિક અને જળ રાજનીતિમાં એક નવો મોટો વળાંક આવ્યો છે. બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન તારિક રહમાને બુધવારે એક સત્તાવાર જાહેરાત કરીને જણાવ્યું છે કે તેમની સરકાર ‘પદ્મા નદી’ (Padma River) પર એક વિશાળ બેરેજ (એક પ્રકારનો બંધ) નું નિર્માણ કરવા જઈ રહી છે. વડાપ્રધાન રહમાને આ પદ્મા બેરેજ પ્રોજેક્ટને બાંગ્લાદેશના ભવિષ્ય માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને અનિવાર્ય ગણાવ્યો છે. તેમના મતે આ પ્રોજેક્ટથી દેશના ઉત્તરીય અને દક્ષિણ વિસ્તારોના કરોડો નાગરિકોને કૃષિ અને પીવાના પાણીનો મોટો ફાયદો થશે.
જો કે, આ પદ્મા બેરેજ પ્રોજેક્ટ હજુ માત્ર એક પ્રસ્તાવિત અને પ્રારંભિક તબક્કામાં જ છે, પરંતુ તેની જાહેરાત થતાંની સાથે જ બાંગ્લાદેશ અને ભારત બંને દેશોના પર્યાવરણ વિજ્ઞાનીઓ, જળવિદો અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓમાં ભારે ચિંતા વ્યાપી ગઈ છે. સંશોધકો અને નિષ્ણાતોનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે આ બંધ બાંગ્લાદેશના કલ્યાણ માટે નહીં, પરંતુ ત્યાંની સ્થાનિક કુદરતી વ્યવસ્થા અને ઇકોસિસ્ટમ માટે એક ભયાનક તબાહી લાવનારો સાબિત થઈ શકે છે.
ગંગા અને પદ્મા વચ્ચે નામોની ગૂંચવણ: કૂટનીતિક ચિંતા
પદ્મા નદી એ બાંગ્લાદેશની સૌથી મુખ્ય અને જીવાદોરી સમાન નદીઓમાંથી એક છે, જે ભારતમાંથી વહેતા વહેતા બાંગ્લાદેશની સરહદમાં પ્રવેશે છે. ભારતમાં આ પવિત્ર નદીને આપણે ‘ગંગા’ (Ganga) ના નામે ઓળખીએ છીએ. વડાપ્રધાન તારિક રહમાનના આ નિર્ણય પર સૌથી પહેલો સવાલ આ પ્રોજેક્ટના નામકરણને લઈને જ ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે. અમેરિકાની પેન્સિલવેનિયા કોમનવેલ્થ યુનિવર્સિટીમાં જીઓલોજી (ભૂસ્તરશાસ્ત્ર) અને ઓસેનોગ્રાફીના ખ્યાતનામ પ્રોફેસર મોહમ્મદ ખાલેકુજ્જમાન આ વિષય પર મોટો પ્રકાશ પાડે છે.
પ્રોફેસર ખાલેકુજ્જમાનના મતે, આ પ્રોજેક્ટનું નામ ‘પદ્મા બેરેજ’ રાખવાને બદલે ‘ગંગા બેરેજ’ રાખવું વધુ યોગ્ય અને તાર્કિક છે, કારણ કે નદી જ્યાં સુધી દોલતદિયા વિસ્તાર સુધી પહોંચે છે ત્યાં સુધી તેને સ્થાનિક સ્તરે પણ ગંગા તરીકે જ ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે થનારી મોટી ગેરસમજ તરફ ઈશારો કરતાં કહ્યું કે, આ પ્રોજેક્ટને પદ્મા બેરેજ કહેવાથી એવી ખોટી છાપ ઊભી થઈ શકે છે કે બાંગ્લાદેશ ભારત સાથે થયેલી ‘ગંગા જળ વહેંચણી સંધિ’ (Ganga Water Treaty) હેઠળ પોતાના હકના પાણીના મુદ્દાને નજરઅંદાજ કરી રહ્યું છે.
પદ્મા બેરેજ બાંગ્લાદેશ માટે કેમ બની શકે છે આત્મઘાતી?
પ્રોફેસર ખાલેકુજ્જમાન વધુમાં સમજાવે છે કે, આપણો બંગાળ ડેલ્ટા (Bengal Delta) એ સમગ્ર વિશ્વના સૌથી મોટા અને ફળદ્રુપ ડેલ્ટા વિસ્તારોમાંનો એક છે. ભૌગોલિક રીતે ડેલ્ટાનું નિર્માણ નદીઓ પોતાના પ્રવાહ સાથે જે કરોડો ટન કાંપ (ગાદ અથવા માટી) ઘસી લાવે છે, તેના કિનારા પર જમા થવાથી થાય છે. કોઈપણ ડેલ્ટાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે અને તેને સમુદ્રના આક્રમણ સામે આગળ વધારવા માટે તટીય વિસ્તારોમાં નિયમિતપણે આ કાંપનું જમા થવું અત્યંત અનિવાર્ય છે. જો નદીઓમાં કાંપનું પ્રમાણ ઘટી જાય, તો આખો ડેલ્ટા નબળો પડી જાય છે અને સમુદ્ર જમીનને ગળી જવા લાગે છે.
વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો અને ઉપગ્રહના આંકડા દર્શાવે છે કે, ૧૯૬૦ ના દાયકામાં બાંગ્લાદેશની મુખ્ય નદીઓ સામૂહિક રીતે વાર્ષિક આશરે ૨૦૦ કરોડ ટન કાંપ લાવતી હતી, જે હવે ઘટીને માત્ર ૧૦૦ કરોડ ટન અથવા કેટલાક અહેવાલો મુજબ માત્ર ૬૦ થી ૭૦ કરોડ ટન જ રહી ગઈ છે. આ ચિંતાજનક ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ નદીઓના ઉપરના ભાગમાં (Upper Riparian State) બનાવવામાં આવેલા મોટા બંધો છે. એકલા ફરક્કા બેરેજથી આગળ ગંગા બેસિનના ઉપરના હિસ્સામાં આવી ૩૪ મોટી સરકારી સંરચનાઓ છે, અને જો નાના-મોટા તમામ આડબંધોને ગણવામાં આવે તો આ સંખ્યા ૩૦૦ ને પાર થઈ જાય છે.
ફરક્કા બેરેજનો કડવો ઇતિહાસ: પશ્ચિમ બંગાળની તબાહીમાંથી શીખવાની જરૂર
વર્ષ ૧૯૭૫ માં જ્યારે ભારત સરકારે પશ્ચિમ બંગાળમાં ‘ફરક્કા બેરેજ’ (Farakka Barrage) ની શરૂઆત કરી હતી, ત્યારથી નદીના વહેણમાં વ્યાપક ફેરફારો થયા છે. રિસર્ચ દર્શાવે છે કે ગંગા નદી દ્વારા આવતા કુલ કાંપનો ત્રીજો અથવા અડધો ભાગ આ ફરક્કા બંધની પાછળ જ જમા થઈ જાય છે. હવે નિષ્ણાતોને એ વાતની ઘેરી ચિંતા છે કે જો બાંગ્લાદેશના રાજબાડીમાં પદ્મા નદી પર વધુ એક મોટો બેરેજ બનાવવામાં આવશે, તો ચોમાસા (મોન્સૂન) દરમિયાન આવનારો બાકી બચેલો કાંપ પણ ત્યાં જ રોકાઈ જશે.
જ્યારે પણ કોઈ મોટા બેરેજ કે બંધમાંથી અચાનક મોટી માત્રામાં પાણી છોડવામાં આવે છે, ત્યારે નદીના કિનારાની જમીનનું ધોવાણ (Erosion) અત્યંત તીવ્ર બને છે. પશ્ચિમ બંગાળના મુર્શિદાબાદ જિલ્લામાં ગંગાના આ પ્રકોપને કારણે અત્યાર સુધીમાં અંદાજે ૧૦૦ ચોરસ કિલોમીટર જેટલી કિંમતી જમીન નદીમાં ગરકાવ થઈ ગઈ છે અને ૫૦,૦૦૦ થી વધુ પરિવારોના ઘર તબાહ થઈ ચૂક્યા છે. પ્રોફેસર ખાલેકુજ્જમાન કહે છે કે, “પહેલી નજરે આ ભારતની આંતરિક સમસ્યા લાગી શકે છે, પરંતુ બાંગ્લાદેશે આ ભયાનક અનુભવમાંથી ઘણું શીખવાની જરૂર છે. ખુદ ભારતના અગ્રણી વૈજ્ઞાનિકો અને પર્યાવરણવિદો હવે ફરક્કા બંધના નિર્માણને એક ખોટો અને ઉતાવળિયો નિર્ણય ગણાવી રહ્યા છે.”
ઉતાવળિયો અને અવિચારી નિર્ણય: ૨૦૨૬ ની સંધિ પર સંકટ
પ્રોફેસર ખાલેકુજ્જમાને પદ્મા બેરેજ પ્રોજેક્ટને બાંગ્લાદેશ સરકારનો એક અત્યંત ઉતાવળિયો, રાજકીય અને બિના વિચારે લીધેલો નિર્ણય ગણાવ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે બાંગ્લાદેશે અત્યારે બંધ બનાવવાના સ્થાને પોતાની પાયાની અને મૂળભૂત ચિંતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. વાસ્તવમાં, ફરક્કા બેરેજને કારણે ઉનાળા અને સૂકી ઋતુમાં બાંગ્લાદેશને પૂરતું પાણી મળતું નથી. વર્તમાન આંતરરાષ્ટ્રીય જળ સંધિ મુજબ, જો નદીમાં પાણીનો પ્રવાહ ૭૦,૦૦૦ ક્યુસેક કરતાં ઓછો થાય, તો ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે પાણીની ૫૦-૫૦ ટકાના રેશિયોમાં વહેંચણી થાય છે. જો પ્રવાહ ઘટીને ૫૦,૦૦૦ ક્યુસેક રહી જાય, તો બાંગ્લાદેશને માત્ર ૨૫,૦૦૦ ક્યુસેક પાણી જ મળે છે, જે તેની ખેતી માટે અપૂરતું છે.
અહીં સૌથી મહત્વનો સમયગાળો એ છે કે ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેની આ ઐતિહાસિક ગંગા જળ વહેંચણી સંધિ ચાલુ વર્ષના અંતમાં એટલે કે ડિસેમ્બર ૨૦૨૬ માં સત્તાવાર રીતે સમાપ્ત થઈ રહી છે. આવી સ્થિતિમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે ડિસેમ્બર ૨૦૨૬ પછી શું થશે?
પદ્મા બેરેજ પ્રોજેક્ટ તાત્કાલિક રોકવાની પ્રબળ માંગ
આ ગંભીર ભૌગોલિક પરિસ્થિતિને જોતાં, પ્રોફેસર ખાલેકુજ્જમાને બાંગ્લાદેશ પ્રશાસનને કડક સલાહ આપી છે કે પદ્મા બેરેજ અંગેની તમામ સરકારી ચર્ચાઓ અને ફંડિંગને તાત્કાલિક ધોરણે રોકી દેવા જોઈએ. આ સમયે બાંગ્લાદેશની સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા ભારત સરકાર સાથે આગામી સમય માટે ગંગા નદીની નવી જળ સંધિને આગળ વધારવા અને તેને વધુ મજબૂત કરવા પર હોવી જોઈએ.
તેમણે ઉમેર્યું કે, આગામી વર્ષો માટે જે નવી સંધિ કરવામાં આવે તે અગાઉ કરતાં વધુ કડક અને લાંબા ગાળાના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને થવી જોઈએ. શક્ય હોય તો, આ નવી સંધિમાં માત્ર ઉનાળાના પ મહિનાના બદલે વર્ષના તમામ ૧૨ મહિના માટે પાણીની વહેંચણીની સ્પષ્ટ અને ન્યાયી શરતો શામેલ હોવી જોઈએ, જેથી બાંગ્લાદેશના ખેડૂતોને બારેમાસ પૂરતું પાણી મળી રહે. જો બાંગ્લાદેશ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને પર્યાવરણના નિયમોને નેવે મૂકીને એકપક્ષીય રીતે બંધ બનાવશે, તો તે પોતાના જ પગ પર કુહાડો મારવા બરાબર સાબિત થશે.
