ભારતમાં ઇંધણ કિંમત વ્યવસ્થા: માળખું, વૈશ્વિક પડકારો અને તાજેતરના ફેરફારોનું વિશ્લેષણ
ભારત જેવા વિશાળ અને ઝડપથી વિકાસ પામતા અર્થતંત્ર માટે પેટ્રોલ અને ડીઝલ માત્ર વાહન ચલાવવાનું સાધન નથી, પરંતુ તે દેશની આર્થિક ગતિવિધિઓની જીવાદોરી છે. સામાન્ય માણસના રસોડાના બજેટથી લઈને મોટા ઉદ્યોગોના પરિવહન ખર્ચ સુધી, ઇંધણના ભાવ દરેક ક્ષેત્રને સીધી અસર કરે છે. ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ કેવી રીતે નક્કી થાય છે, તે સમજવું ખૂબ જ રસપ્રદ અને જટિલ છે. ઘણા લોકોને એવું લાગે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ (કૂદું તેલ) ના ભાવ ઘટે એટલે દેશમાં પણ ભાવ ઘટવા જ જોઈએ, પરંતુ વાસ્તવિકતા તેનાથી તદ્દન અલગ છે. ભારતમાં ઇંધણની અંતિમ કિંમત એ કેન્દ્ર સરકારના કર, રાજ્ય સરકારોના વેટ (VAT), તેલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) નો નફો-નુકસાન અને વૈશ્વિક ભૌગોલિક-રાજકીય પરિસ્થિતિઓનું એક જટિલ મિશ્રણ છે.
૧. ઇંધણના ભાવ નિર્ધારણનું બહુ-સ્તરીય માળખું
ભારતમાં ઇંધણની કિંમત નક્કી કરવા માટે એક ‘બહુ-સ્તરીય નાણાકીય મોડેલ’ (Multi-layered Financial Model) કામ કરે છે. રિટેલ આઉટલેટ એટલે કે પેટ્રોલ પંપ પર આપણે જે ભાવ ચૂકવીએ છીએ, તેના મુખ્ય ત્રણ ભાગ છે
કેન્દ્રીય કર (Excise Duty)
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા દેશભરમાં વેચાતા પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર એક્સાઇઝ ડ્યુટી વસૂલવામાં આવે છે. આ કર આખા દેશમાં સમાન હોય છે અને તેના દ્વારા એકત્રિત થતી રકમનો ઉપયોગ રાષ્ટ્રીય સ્તરના વિકાસ કાર્યો, હાઇવે નિર્માણ અને સંરક્ષણ પાછળ થાય છે.
રાજ્ય સ્તરનો વેટ અને સેસ (VAT & Cess)
દરેક રાજ્ય સરકાર પોતાની નાણાકીય જરૂરિયાતો મુજબ પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર વેલ્યુ એડેડ ટેક્સ (VAT) અને વધારાનો સેસ લગાવે છે. આ કર ટકાવારીમાં અથવા નિશ્ચિત રકમમાં હોઈ શકે છે. આ જ કારણ છે કે ભારતના જુદા જુદા રાજ્યોમાં ઇંધણના ભાવમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે.
તેલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) નો ખર્ચ અને માર્જિન
ઇન્ડિયન ઓઇલ, ભારત પેટ્રોલિયમ અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ જેવી કંપનીઓ કાચું તેલ ખરીદે છે, તેને રિફાઇન કરે છે, પંપ સુધી પહોંચાડે છે અને પોતાનું કમિશન ઉમેરે છે. જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં અચાનક ભાવ વધે, ત્યારે ગ્રાહકોને આંચકાથી બચાવવા માટે આ કંપનીઓ ઘણી વખત નુકસાન વેઠીને પણ ભાવ સ્થિર રાખે છે, જેને ‘અંડર-રિકવરી’ (ઓછી વસૂલાત) કહેવામાં આવે છે.
૨. રાજ્યો વચ્ચે અસમાનતા: ક્યાં કેટલો ભાવ?
રાજ્ય સરકારોના કર માળખા અલગ-અલગ હોવાને કારણે દેશમાં ઇંધણના ભાવોમાં ભારે વિસંગતતા જોવા મળે છે. ઊંચો વેટ ધરાવતા રાજ્યોમાં કિંમતો પ્રતિ લિટર ₹૧૧૫ ને વટાવી ગઈ છે, જ્યારે વ્યવસ્થિત કર માળખું ધરાવતા રાજ્યોમાં તે ₹૧૦૦ ની આસપાસ છે.
- આંધ્રપ્રદેશ: ₹૧૧૭.૮
- તેલંગાણા: ₹૧૧૫.૭
- કેરળ: ₹૧૧૨.૩
- મધ્યપ્રદેશ: ₹૧૧૧.૪
- પશ્ચિમ બંગાળ: ₹૧૦૯.૮
- મહારાષ્ટ્ર: ₹૧૦૮.૫
- કર્ણાટક: ₹૧૦૭.૭
- તમિલનાડુ: ₹૧૦૫.૬
- દિલ્હી: ₹૯૯.૫
- ઉત્તરપ્રદેશ: ₹૯૯.૫
- ગુજરાત: ₹૯૬.૧
ગુજરાત અને ઉત્તરપ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં તુલનાત્મક રીતે ઓછો ટેક્સ હોવાથી ગ્રાહકોને થોડી રાહત મળે છે, જ્યારે દક્ષિણના રાજ્યોમાં ઊંચા સ્થાનિક વેરાને કારણે સામાન્ય જનતા પર બોજ વધુ છે.
૩. વૈશ્વિક આંચકા અને ૨૦૨૬ ની હોર્મુઝ કટોકટી
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું ૮૦% થી વધુ ક્રૂડ ઓઇલ વિદેશથી આયાત કરે છે. આથી, વૈશ્વિક સ્તરે થતી કોઈપણ હલચલ સીધી ભારત પર અસર કરે છે. ૨૦૨૨ માં શરૂ થયેલા રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનને ખોરવી નાખી હતી. ત્યારબાદ, તાજેતરમાં ૨૦૨૬ માં સર્જાયેલી ‘હોર્મુઝ કટોકટી’ (Hormuz Crisis) એ બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું છે.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ એ વૈશ્વિક તેલ પરિવહન માટેનો સૌથી મહત્વનો દરિયાઈ માર્ગ છે. અહીં તણાવ વધવાને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $૧૦૦ ને પાર કરી ગયા છે. આ વૈશ્વિક આંચકાને કારણે ભારતીય તેલ કંપનીઓ પર ભારે દબાણ આવ્યું હતું, કારણ કે તેઓ મોંઘા ભાવે તેલ ખરીદી રહી હતી પરંતુ સ્થાનિક બજારમાં તે જ પ્રમાણમાં ભાવ વધારી શકતી નહોતી.
૪. ૨૦૨૧ થી ૨૦૨૬: ઇંધણના ભાવમાં ઐતિહાસિક ફેરફારો
છેલ્લા પાંચ વર્ષોમાં સરકારે આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ અને સ્થાનિક મોંઘવારી વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે સમયસમય પર ટેક્સમાં કાપ અને વધારો કર્યો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન થયેલા મુખ્ય ફેરફારોની યાદી નીચે મુજબ છે:
૪ નવેમ્બર, ૨૦૨૧: દિવાળીના સમયે કેન્દ્ર સરકારે મોટી રાહત આપી, પેટ્રોલમાં ₹૫ અને ડીઝલમાં ₹૧૦ નો ઘટાડો કર્યો.
૨૧ મે, ૨૦૨૨: મોંઘવારીને કાબૂમાં લેવા એક્સાઇઝ ડ્યુટી ફરી ઘટાડવામાં આવી. પેટ્રોલમાં ₹8 અને ડીઝલમાં ₹૬ નો કાપ મુકાયો.
૧૪ માર્ચ, ૨૦૨૪: લોકસભા ચૂંટણી પહેલા તેલ કંપનીઓએ પેટ્રોલ-ડીઝલમાં ₹૨-₹૨ નો ઘટાડો કર્યો.
એપ્રિલ ૨૦૨૫: વૈશ્વિક બજારમાં થોડી સ્થિરતા આવતા ફરી ₹૨-₹૨ નો ઘટાડો નોંધાયો.
૨૭ માર્ચ, ૨૦૨૬: સરકારે ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો. પેટ્રોલમાં ₹૧૦ અને ડીઝલમાં ₹૧૦ નો ધરખમ ઘટાડો કરાયો (ડીઝલ પરની એક્સાઇઝ ડ્યુટી શૂન્ય કરવામાં આવી).
૧૫ મે, ૨૦૨૬: વૈશ્વિક કટોકટી વકરતા ભાવમાં ₹૩-₹૩ નો તીવ્ર વધારો કરવો પડ્યો.
૧૯ મે, ૨૦૨૬: પેટ્રોલમાં ₹૦.૮૭ અને ડીઝલમાં ₹૦.૯૧ નો વધારો.
૨૩ મે, ૨૦૨૬ (આજે): તેલ કંપનીઓ દ્વારા ફરીથી પેટ્રોલ પર ₹૦.૮૭ અને ડીઝલ પર ₹૦.૯૧ નો વધારો ઝીંકવામાં આવ્યો છે.
તાજેતરના દિવસોમાં સતત ત્રણ વખત થયેલા આ ભાવવધારાથી ગ્રાહકોને મળેલી અગાઉની રાહત અંશતઃ ધોવાઈ ગઈ છે.
૫. સરકારી નીતિઓનો સંઘર્ષ: ઓઇલ બોન્ડ વિરુદ્ધ પ્રત્યક્ષ કર કાપ
ભારતમાં ઇંધણની કિંમતોને નિયંત્રિત કરવા માટે અલગ-અલગ શાસનકાળમાં જુદી-જુદી આર્થિક નીતિઓ અપનાવવામાં આવી છે. વર્તમાન નીતિ અને ભૂતકાળની નીતિ વચ્ચે મોટો વૈચારિક તફાવત છે
ઓઇલ બોન્ડ મોડેલ (ભૂતકાળની નીતિ)
૨૦૦૫ થી ૨૦૧૦ દરમિયાન યુપીએ (UPA) સરકારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના વધતા ભાવોની અસર ગ્રાહકો પર ન પડવા દેવા માટે આશરે ₹૧.૩૪ લાખ કરોડના ‘ઓઇલ બોન્ડ’ જારી કર્યા હતા. આનો અર્થ એ થયો કે સરકારે તે સમયે સબસિડીનો બોજ ભવિષ્યની સરકારો પર ધકેલી દીધો હતો. વર્તમાન સરકાર આ બોન્ડ્સની મુદ્દલ અને તેના પરનું કરોડો રૂપિયાનું વ્યાજ ચૂકવી રહી છે, જે સરકારી તિજોરી પર મોટો બોજ છે.
પ્રત્યક્ષ કર ઘટાડા મોડેલ (વર્તમાન નીતિ)
વર્તમાન સરકાર બોન્ડ જારી કરવાને બદલે સીધા કરવેરા (Excise Duty) માં ફેરફાર કરીને ગ્રાહકોને રાહત આપવાની નીતિ અપનાવે છે. માર્ચ ૨૦૨૬ માં કરવામાં આવેલો ₹૧૦ નો ઘટાડો આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. જોકે, આ નીતિની તાત્કાલિક અસર સરકારની ટેક્સની આવક પર પડે છે, પરંતુ તે ભવિષ્યની પેઢીઓ પર દેવાનો બોજ નથી છોડતી.
૬. ઉર્જા કટોકટી અને નાણાકીય દબાણની વાસ્તવિકતા
૨૦૨૬ ની હોર્મુઝ કટોકટી દરમિયાન જ્યારે તેલ પુરવઠો ખોરવાયો, ત્યારે ભારતીય ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) એ દેશની અર્થવ્યવસ્થાને બચાવવા માટે ‘ઢાલ’ તરીકે કામ કર્યું. ૮૪ દિવસ સુધી ચાલેલી આ કટોકટી દરમિયાન કંપનીઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઊંચા ભાવે તેલ ખરીદ્યું, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે ભાવ સ્થિર રાખ્યા.
આ ગાળા દરમિયાન કંપનીઓએ આશરે નીચે મુજબનું નુકસાન સહન કરવું પડ્યું:
પેટ્રોલ પર અંડર-રિકવરી: આશરે ₹૨૪ પ્રતિ લિટર
ડીઝલ પર અંડર-રિકવરી: આશરે ₹૩૦ પ્રતિ લિટર
કુલ અંદાજિત નાણાકીય નુકસાન: આશરે ₹૩૦,૦૦૦ કરોડ
આ ઉપરાંત, ૨૦૨૧ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી સબસિડીવાળા એલપીજી (LPG) સિલિન્ડરોને કારણે પણ તિજોરી પર હજારો કરોડ રૂપિયાનું ભારે નાણાકીય દબાણ ઊભું થયું હતું.
૭. કેન્દ્ર સરકારના તાજેતરના નિર્ણયો અને ભવિષ્યની દિશા
૨૭ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના રોજ કેન્દ્ર સરકારે જે એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં ₹૧૦ નો ઘટાડો કર્યો અને ડીઝલ પરની એક્સાઇઝ શૂન્ય કરી, તેની પાછળનો મુખ્ય હેતુ ગ્રાહકોને તાત્કાલિક સસ્તી કિંમતો આપવાનો નહોતો, પરંતુ તેલ કંપનીઓ (OMCs) ની અંડર-રિકવરી ઘટાડીને તેમને નાણાકીય રીતે સધ્ધર બનાવવાનો હતો. તે સાથે જ, સ્થાનિક બજારમાં ડીઝલની અછત ન સર્જાય તે માટે સરકારે ડીઝલની નિકાસ પર વધારાની ડ્યુટી પણ લાદી હતી.
પરિણામે, કેન્દ્ર સરકારે ટેક્સ ઘટાડ્યો હોવા છતાં, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલ મોંઘું થવાને કારણે અને કંપનીઓનું જૂનું નુકસાન સરભર કરવાનું હોવાથી, સામાન્ય જનતાને પંપ પર લાંબા સમય સુધી સસ્તા ભાવનો લાભ મળી શક્યો નહીં. મે ૨૦૨૬ માં જે સતત ત્રણ વખત વધારો થયો (૧૫ મે, ૧૯ મે અને ૨૩ મે), તે આ જ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંતુલન મેળવવાનો પ્રયાસ છે.
