હિંન્દ-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં વિશ્વસનીય અને પારદર્શક ભાગીદારી અનિવાર્ય: ક્વાડ બેઠકમાં વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરની વૈશ્વિક હાકલ
વૈશ્વિક રાજનીતિ અને સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતા હિંદ-પ્રશાંત (ઇન્ડો-પેસિફિક) ક્ષેત્રને લઈને નવી દિલ્હીમાં એક હાઈ-પ્રોફાઈલ બેઠક યોજાઈ ગઈ. ક્વાડ (Quad) સંગઠનના વિદેશ મંત્રીઓની આ મહત્ત્વની બેઠકની અધ્યક્ષતા ભારતના વિદેશ મંત્રી ડૉ. એસ. જયશંકરે કરી હતી. બેઠકના પ્રારંભિક સંબોધનમાં ડૉ. જયશંકરે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે, હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્ર વૈશ્વિક વિકાસ અને સ્થિરતાનું મુખ્ય એન્જિન બનેલું રહેવું જોઈએ. આ માટે ક્વાડ સંગઠને દરિયાઈ સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા અને આર્થિક વિકલ્પોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વધુ સક્રિયતાથી કામ કરવાની જરૂર છે.
બીજી તરફ, અમેરિકાના નવા વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ પણ સુરક્ષાના પડકારોનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું કે, હાલમાં વિશ્વભરમાં જે પ્રકારની ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) ઘટનાઓ બની રહી છે, તેના કારણે ક્વાડનું મહત્વ અને તેની પ્રાસંગિકતા પહેલા કરતા પણ ઘણી વધી ગઈ છે.
દિલ્હીમાં ક્વાડ મંત્રીઓની બેઠક: વૈશ્વિક નેતૃત્વ એક મંચ પર
નવી દિલ્હીમાં આયોજિત આ મહત્વપૂર્ણ બેઠકમાં ચારેય સભ્ય દેશોના વિદેશ મંત્રીઓએ ભાગ લીધો હતો. ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર ઉપરાંત અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયો, ઓસ્ટ્રેલિયાના વિદેશ મંત્રી પેની વોંગ અને જાપાનના વિદેશ મંત્રી તોશિમિત્સુ મોતેગીએ આ સંવાદમાં હિસ્સો લીધો હતો.
આ બેઠક એવા સમયે યોજાઈ રહી છે જ્યારે દક્ષિણ ચીન સાગર અને સમગ્ર હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં ચીનની વધતી લશ્કરી આક્રમકતા અને દબદબો જમાવવાની નીતિને કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ચિંતાનો માહોલ છે. જયશંકરે પોતાના સંબોધનમાં આ ક્ષેત્રમાં શાંતિ અને સમૃદ્ધિ જાળવી રાખવા માટે સભ્ય દેશો વચ્ચે “વિશ્વસનીય અને પારદર્શક” ભાગીદારી પર વિશેષ ભાર મૂક્યો હતો.
સપ્લાય ચેઈન અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની ખામીઓ દૂર કરવાનો પડકાર
વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે ટેલિવિઝન પર પ્રસારિત પોતાના પ્રારંભિક ભાષણમાં જણાવ્યું હતું કે, “ક્વાદ સંગઠનનું મુખ્ય ધ્યાન અને સરહદ હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્ર જ છે. વૈશ્વિક સ્તરે આજે આપણે અનેક મોટા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છીએ. આપણે ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઈન (પુરવઠા સાંકળ) ની મજબૂતી, કનેક્ટિવિટીના માર્ગોમાં આવતા અવરોધો (Choke Points), મેન્યુફેક્ચરિંગ અને સંસાધનોનું અમુક જ દેશોમાં કેન્દ્રીકરણ તેમજ મહત્વપૂર્ણ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (માળખાગત સુવિધાઓ) માં રહેલી ખામીઓ જેવા ગંભીર મુદ્દાઓ ઉકેલવા પડશે.”
તેમણે ઉમેર્યું કે આમાંનો દરેક મુદ્દો એ બાબતની સાબિતી છે કે લોકશાહી દેશોએ પરસ્પર ભાગીદારી વધારવી જ પડશે, જેથી કોઈ એક દેશ વૈશ્વિક અર્થતંત્રને બંધક ન બનાવી શકે.
વ્યૂહાત્મક વિશ્વાસ અને દરિયાઈ સુરક્ષા પર ભાર
જયશંકરે હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રની ચોક્કસ સુરક્ષા ચિંતાઓનું સીધું નામ લીધા વિના (ચીન તરફ પરોક્ષ ઈશારો કરીને) જણાવ્યું હતું કે, “આ પ્રદેશની સ્થિરતા માટે સભ્ય દેશો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક વિશ્વાસ વધારવો, દરિયાઈ સુરક્ષા (Maritime Security) સુનિશ્ચિત કરવી, મુક્ત આર્થિક વિકલ્પોને પ્રોત્સાહન આપવું અને આપસી સહયોગની ઊંડી ભાવના વિકસાવવી જરૂરી છે. આ બધું ત્યારે જ શક્ય બનશે જ્યારે આપણે લોકશાહીના મૂલ્યો પર આધારિત વિશ્વસનીય અને પારદર્શક ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપીશું.”
તેમણે સંતોષ વ્યક્ત કર્યો કે વિતેલા મહિનાઓમાં ચારેય દેશોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ દરિયાઈ સુરક્ષા, ક્રિટિકલ ટેક્નોલોજી, ઈકોનોમિક રેઝિલિયન્સ (આર્થિક લવચીકતા) અને માનવતાવાદી સહાય તથા આપત્તિ રાહત (HADR) જેવા વિષયો પર પ્રશંસનીય પ્રગતિ કરી છે.
મુક્ત અને ખુલ્લા ઇન્ડો-પેસિફિક માટે ક્વાડ કટિબદ્ધ
ભારતીય વિદેશ મંત્રીએ ક્વાડ દેશોની સમાનતા પર પ્રકાશ પાડતા કહ્યું કે, “આપણે દરિયાઈ લોકશાહી (Maritime Democracies), બહુત્વવાદી સમાજ (Pluralistic Societies) અને બજાર અર્થતંત્ર (Market Economies) ધરાવતા દેશો છીએ. આ સમાનતાના કારણે જ એક મુક્ત, ખુલ્લા અને સર્વસમાવેશી ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રનું નિર્માણ કરવાની આપણી સહિયારી જવાબદારી છે. આ ક્ષેત્ર વૈશ્વિક વૃદ્ધિ માટે ચાલક બળ સમાન છે અને આજની આ ચર્ચા તેને વધુ ઉત્પાદક બનાવશે.”
ઓસ્ટ્રેલિયાની ચિંતા: હોર્મુઝ સંકટ અને નેવિગેશનની સ્વતંત્રતા
ઓસ્ટ્રેલિયાના વિદેશ મંત્રી પેની વોંગે આ બેઠકમાં ક્વાડ સંગઠનને વધુ મજબૂત અને પ્રભાવશાળી બનાવવાની હિમાયત કરી હતી. તેમણે વર્તમાન વૈશ્વિક કટોકટીનો ઉલ્લેખ કરતા જણાવ્યું કે, “અમે ક્વાડની આ ગતિને જાળવી રાખવા માટે કટિબદ્ધ છીએ. અમે એક શાંતિપૂર્ણ, સ્થિર અને સમૃદ્ધ હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્ર ઈચ્છીએ છીએ.”
પેની વોંગે પશ્ચિમ એશિયામાં ઈરાન સાથે જોડાયેલા ‘હોર્મુઝ સંકટ’ (Strait of Hormuz Crisis) નો ઉલ્લેખ કરીને વૈશ્વિક વેપાર પર થતી અસરો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી. તેમણે કહ્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોમાં ‘ફ્રીડમ ઓફ નેવિગેશન’ (જહાજોની અવરજવરની સ્વતંત્રતા) અત્યંત આવશ્યક છે. આ સ્વતંત્રતા જાળવી રાખવા માટે ક્વાડના તમામ દેશોએ સાથે મળીને દરિયાઈ સર્વેલન્સ (Maritime Surveillance) અને દેખરેખ વધારવી પડશે. તેમનું સૂત્ર હતું: “જ્યારે આપણે સાથે છીએ, ત્યારે આપણે વધુ મજબૂત છીએ.”
નવી વૈશ્વિક ઘટનાઓએ ક્વાડની પ્રાસંગિકતા વધારી: માર્કો રુબિયો
અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ બેઠકમાં જણાવ્યું હતું કે ક્વાડ જે ક્ષેત્રોમાં સાથે મળીને કામ કરી રહ્યું છે, તે વૈશ્વિક સ્તરે તાજેતરમાં બનેલી ભૌગોલિક અને સૈન્ય ઘટનાઓને કારણે વધુ મહત્વના બની ગયા છે. રુબિયોના મતે, ક્વાડ માત્ર એક સૈન્ય જૂથ નથી, પરંતુ તે વિશ્વ સામેના સૌથી મોટા પડકારોનો ઉકેલ લાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ પડકારોમાં ઉર્જા સુરક્ષા (Energy Security), નૌવહન શિપિંગની સ્વતંત્રતા અને ભવિષ્યની ટેક્નોલોજી માટે જરૂરી એવા ‘ક્રિટિકલ મિનરલ્સ’ (મહત્વપૂર્ણ ખનિજો) ના સપ્લાયની સુરક્ષા સામેલ છે.
