અમેરિકા-ઈરાન તણાવ: રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે કરી સંભવિત કરારની સમીક્ષા, મંજૂરી આપતા પહેલા મૂકી આ કડક શરતો
પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા પ્રાદેશિક સંઘર્ષ અને તણાવને સમાપ્ત કરવા માટે વૈશ્વિક સ્તરે હલચલ તેજ થઈ ગઈ છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે એક સંભવિત ઐતિહાસિક કરારને લઈને રાજદ્વારી ચર્ચાઓ ચાલી રહી હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. જોકે, આ ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) ગતિરોધ વચ્ચે હજુ સુધી કોઈ અંતિમ નિર્ણય લઈ શકાયો નથી. આ કડીમાં ગત શુક્રવારે વ્હાઇટ હાઉસના અત્યંત સુરક્ષિત ગણાતા ‘સિચ્યુએશન રૂમ’ (Situation Room) માં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની અધ્યક્ષતામાં એક હાઈ-પ્રોફાઈલ બેઠક યોજાઈ હતી.
આ હાઈ-લેવલ બેઠકમાં રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન સાથે પ્રસ્તાવિત કરારના સિક્રેટ માળખાની લગભગ બે કલાક સુધી ઝીણવટભરી સમીક્ષા કરી હતી. ઉચ્ચ સૈન્ય અધિકારીઓ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકારો સાથે ચાલેલી આ લાંબી મનોમંથન બેઠક બાદ પણ કોઈ ચોક્કસ નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શકાયું નથી. આ બેઠક બાદ સમગ્ર વિશ્વની નજર એ વાત પર ટકેલી છે કે શું વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવા હોર્મુઝ ક્ષેત્ર અને પરમાણુ ડીલ પર કોઈ સર્વસંમતિ સધાશે કે કેમ?
અમેરિકાની કડક શરતો અને ટ્રમ્પની ‘રેડ લાઈન’
વ્હાઇટ હાઉસના વહીવટીતંત્રે આ બેઠક અંગે સત્તાવાર વલણ સ્પષ્ટ કરતા જણાવ્યું છે કે, વોશિંગ્ટન ઈરાન સાથે કોઈપણ સોદો કરવા માટે ઉતાવળું નથી. કોઈપણ કરાર પર અંતિમ મહોર ત્યારે જ વાગશે જ્યારે તે અમેરિકાના રાષ્ટ્રીય હિતોની સુરક્ષા કરતો હોય અને રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ દ્વારા નિર્ધારિત કરવામાં આવેલી કડક શરતોને પૂર્ણ કરતો હોય.
બેઠક પૂર્ણ થયા બાદ વ્હાઇટ હાઉસના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યૂઝ એજન્સી ‘એએફપી’ (AFP) ને જણાવ્યું હતું કે, “રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ ભૂતકાળની ભૂલોનું પુનરાવર્તન કરવા માંગતા નથી. તેઓ ફક્ત એવો જ સોદો સ્વીકારશે જે અમેરિકાને સીધો ફાયદો પહોંચાડે અને દેશની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલી ‘રેડ લાઈન’ (લાલ રેખા) નું સન્માન કરતો હોય.” અધિકારીએ વધુમાં ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, અમેરિકાનું વલણ એકદમ સ્પષ્ટ છે કે ઈરાનને કોઈપણ સંજોગોમાં પરમાણુ શસ્ત્રો (Nuclear Weapons) વિકસાવવા કે રાખવાની મંજૂરી આપી શકાય નહીં.
અમેરિકા-ઈરાન સંભવિત કરારના મુખ્ય પાસાઓ
આ વાટાઘાટો અને વ્હાઇટ હાઉસની બેઠકના કેન્દ્રીય મુદ્દાઓને નીચે મુજબના કોષ્ટક દ્વારા સરળતાથી સમજી શકાય છે:
| મુખ્ય ચર્ચાના મુદ્દા (Key Issues) | અમેરિકાનું સત્તાવાર વલણ (US Stance) | ઈરાનનો પક્ષ / પ્રતિક્રિયા (Iran Stance) | વર્તમાન સ્થિતિ (Current Status) |
| પરમાણુ કાર્યક્રમ (Nuclear Program) | પરમાણુ શસ્ત્રો બનાવવા પર સંપૂર્ણ અને કાયમી પ્રતિબંધ. | શાંતિપૂર્ણ કાર્યો માટે યુરેનિયમ સંવર્ધનનો અધિકાર જોઈએ. | હજુ કોઈ આખરી સહમતિ સધાઈ નથી. |
| આર્થિક પ્રતિબંધો (Sanctions) | શરતોના સંપૂર્ણ પાલન બાદ જ તબક્કાવાર રાહત મળશે. | કરાર પહેલા તમામ આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવાની માંગ. | મડાગાંઠ યથાવત છે. |
| હોર્મુઝ અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા | આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોમાં વેપારી જહાજોની સુરક્ષા અનિવાર્ય. | પશ્ચિમ એશિયામાં બહારના દેશોની સૈન્ય દખલગીરીનો વિરોધ. | રાજદ્વારી સ્તરે ચર્ચાઓ ચાલુ છે. |
ઈરાનનું વલણ: વાટાઘાટો ચાલુ, પણ દબાણ સ્વીકાર્ય નથી
બીજી તરફ, ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલય અને રાજદ્વારી સ્ત્રોતો તરફથી પણ આ બેઠક અંગે પ્રતિક્રિયાઓ સામે આવી છે. તેહરાનનું કહેવું છે કે વૈશ્વિક મધ્યસ્થીઓ દ્વારા અમેરિકા સાથે પડદા પાછળની વાટાઘાટો ચોક્કસપણે ચાલુ છે, પરંતુ હજુ સુધી કોઈ અંતિમ કરાર કે દસ્તાવેજ પર સહી થઈ નથી. ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે પોતાના સાર્વભૌમત્વ અને આર્થિક હિતો સાથે કોઈ સમજૂતી નહીં કરે. ઈરાનની મુખ્ય માંગ એ છે કે અમેરિકા તેના પર લાદવામાં આવેલા કડક આર્થિક પ્રતિબંધોને વહેલી તકે હટાવે.
રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ તેમની આક્રમક ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ (America First) નીતિ અને કઠિન વ્યાપારી શૈલીના સોદાઓ માટે જાણીતા છે. સિચ્યુએશન રૂમમાં બે કલાક સુધી ચાલેલી આ સમીક્ષા બેઠક દર્શાવે છે કે અમેરિકા આ વિષયને કેટલી ગંભીરતાથી લઈ રહ્યું છે. વૈશ્વિક બજાર અને ક્રૂડ ઓઈલના સપ્લાય માટે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) અત્યંત મહત્વની છે. તેથી જો આગામી દિવસોમાં આ બંને દેશો વચ્ચે કોઈ સકારાત્મક વલણ અપનાવવામાં આવે છે, તો તે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને પશ્ચિમ એશિયાની શાંતિ માટે માઈલસ્ટોન સાબિત થઈ શકે છે. પરંતુ હાલ પૂરતું તો આ પરમાણુ કરાર પર સસ્પેન્સ યથાવત રહ્યું છે.
