RBI પ્લાસ્ટિક નોટ પ્રોજેક્ટ: પ્લાસ્ટિકની એક નોટ છાપવામાં કેટલો ખર્ચ થશે? કાગળની નોટ કરતાં કેટલો તફાવત હશે?
ભારતમાં ટૂંક સમયમાં જ ચલણી નોટોના સ્વરૂપમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દેશમાં પરંપરાગત કાગળની નોટોને બદલે પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલીમર નોટો (Polymer Notes) લાવવા પર ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે. સેન્ટ્રલ બેંક આગામી સમયમાં આ પ્લાસ્ટિક નોટો સાથે જોડાયેલો એક મોટો પાઇલટ પ્રોજેક્ટ (પરીક્ષણ) શરૂ કરવાની તૈયારીમાં છે. તાજેતરમાં પટના અને મુંબઈમાં મળેલી આરબીઆઈ બોર્ડની બેઠકોમાં આ દરખાસ્ત પર વિસ્તૃત ચર્ચા થઈ હોવાનું સામે આવ્યું છે.
આવા સમયે સામાન્ય નાગરિકોના મનમાં સવાલ થવો સ્વાભાવિક છે કે અત્યારે કાગળની નોટ છાપવામાં કેટલો ખર્ચ થાય છે? અને જો પ્લાસ્ટિકની નોટો આવશે, તો દેશની તિજોરી પર કેટલો બોજ વધશે અથવા લાંબા ગાળે કેટલો ફાયદો થશે? ચાલો આ આખી બાબતને વિગતવાર સમજીએ.
આપણને પ્લાસ્ટિક કરન્સીની જરૂર કેમ પડી?
ભારતમાં રોકડ (કેશ) નો વપરાશ ખૂબ જ મોટા પ્રમાણમાં થાય છે. શાકભાજીની લારીથી લઈને નાની-મોટી દુકાનો સુધી નોટો સતત લોકોના હાથમાં ફરતી રહે છે. કાગળની નોટોની આયુષ્ય (ઉંમર) ખૂબ ઓછી હોય છે. વારંવાર વાપરવાથી, ભેજ લાગવાથી કે ખિસ્સામાં મચડાઈ જવાથી આ નોટો ઝડપથી ફાટી જાય છે અથવા મેલી થઈ જાય છે.
બીજી બાજુ, બજારમાં કેશ સર્ક્યુલેશન (રોકડની માંગ) સતત વધી રહી છે, જેના કારણે નવી નોટો છાપવાનો ખર્ચ પણ આરબીઆઈ માટે મોટો પડકાર બની રહ્યો છે. આરબીઆઈના અધિકારીઓ અત્યારે છાપકામનો વધતો ખર્ચ અને નોટોની ઓછી ઉંમર જેવી બેવડી સમસ્યાઓનો કાયમી ઉકેલ શોધી રહ્યા છે, અને પ્લાસ્ટિક કરન્સી આ સમસ્યાઓનો સૌથી શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ સાબિત થઈ શકે છે.
પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલીમર નોટોના ફાયદા શું છે?
જો પ્લાસ્ટિક કરન્સી ભારતીય બજારમાં આવશે, તો તેનાથી આરબીઆઈ અને સામાન્ય જનતા બંનેને મોટા ફાયદા થશે:
અદભુત મજબૂતાઈ: આ નોટો સામાન્ય કાગળની જેમ સરળતાથી ફાટતી નથી.
વોટરપ્રૂફ (વોશબલ): જો આ નોટો પાણીમાં પલળી જાય, કે ભૂલથી કપડાંની સાથે વોશિંગ મશીનમાં ધોવાઈ જાય, તો પણ તેને કોઈ નુકસાન થતું નથી.
લાંબુ આયુષ્ય: વૈશ્વિક સ્તરે થયેલા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે પ્લાસ્ટિક નોટો પરંપરાગત કાગળની નોટો કરતાં ૪ થી ૫ ગણી વધારે ચાલે છે.
નકલી નોટો પર લગામ: આ નોટોમાં એડવાન્સ સિક્યોરિટી ફીચર્સ જેવા કે ટ્રાન્સપરન્ટ વિન્ડો (પારદર્શક બારી) અને હોલોગ્રાફિક તત્વો સામેલ કરી શકાય છે, જેના કારણે તેની નકલ કરવી (ફેક કરન્સી બનાવવી) અશક્ય બની જાય છે.
અત્યારે કાગળની નોટ છાપવામાં કેટલો ખર્ચ થાય છે?
રિપોર્ટ્સ અનુસાર, દરેક મૂલ્યની નોટો છાપવાનો ખર્ચ અલગ-અલગ હોય છે. નાની નોટોમાં સિક્યોરિટી ફીચર્સ ઓછા હોવાથી તે સસ્તી પડે છે, જ્યારે મોટી નોટોમાં નકલી નોટો રોકવા માટે મોંઘી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થાય છે.
હાલમાં કાગળની નોટો છાપવાનો અંદાજિત ખર્ચ નીચે મુજબ છે:
₹૧૦ ની નોટ: આશરે ₹૧.૦૧ પ્રતિ નોટ
₹૨૦ ની નોટ: આશરે ₹૧.૦૦ પ્રતિ નોટ
₹૫૦ ની નોટ: આશરે ₹૧.૨૨ પ્રતિ નોટ
₹૧૦૦ ની નોટ: પ્રોડક્શનની ખાસિયતોના આધારે ₹૧.૨૦ થી ₹૧.૫૧ ની વચ્ચે
₹૫૦૦ ની નોટ: તાજેતરમાં ખર્ચમાં કરાયેલા ઘટાડા બાદ આશરે ₹૨.૨૯ પ્રતિ નોટ
₹૨૦૦ ની નોટ: હાલમાં આ નોટ છાપવી સૌથી મોંઘી પડે છે, જેનો ખર્ચ અંદાજે ₹૨.૯૩ પ્રતિ નોટ આવે છે.
પ્લાસ્ટિક નોટો છાપવામાં અંદાજે કેટલો ખર્ચ થશે?
પૉલીમર નોટો બનાવવા માટે સામાન્ય કપાસ આધારિત કાગળને બદલે એક ખાસ પ્રકારના ‘પૉલિપ્રોપાઇલીન પ્લાસ્ટિક સબસ્ટ્રેટ’ નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ નોટોના ઉત્પાદનની શરૂઆતની કિંમત (ઇનિશિયલ કોસ્ટ) સામાન્ય કાગળની નોટો કરતાં ૨ થી ૩ ગણી વધારે હોવાનો અંદાજ છે.
જો હાલમાં એક કાગળની નોટ છાપવાનો સરેરાશ ખર્ચ ₹૧ થી ₹૩ ની વચ્ચે આવતો હોય, તો પોલીમર નોટ છાપવા માટે શરૂઆતમાં દરેક નોટ દીઠ ₹૨ થી ₹૬ સુધીનો ખર્ચ થઈ શકે છે. શરૂઆતમાં નવી મશીનરી સેટ કરવા અને ટેકનોલોજી લાવવા પાછળ પણ મોટો મૂડી ખર્ચ કરવો પડશે.
મોંઘી હોવા છતાં આરબીઆઈ કેમ પ્લાસ્ટિક નોટો લાવવા માંગે છે?
પ્રશ્ન એ થાય કે જો પ્લાસ્ટિકની નોટ છાપવાનો ખર્ચ બે થી ત્રણ ગણો વધારે હોય, તો આરબીઆઈ આ નુકસાન કેમ ઉઠાવવા માંગે છે? આનો જવાબ લાંબા ગાળાના અર્થશાસ્ત્ર (Long-term Economics) માં છુપાયેલો છે.
કાગળની નોટો ભલે સસ્તી છપાતી હોય, પણ તે બહુ ઝડપથી ગંદી કે ખરાબ થઈ જાય છે. એકલા નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫ માં જ આરબીઆઈએ બજારમાંથી અંદાજે ૨૩.૮૦ અબજ જેટલી ખરાબ, ગંદી અને ફાટેલી કાગળની નોટો પરત ખેંચવી પડી હતી અને તેને નષ્ટ (નાશ) કરવી પડી હતી. દર વર્ષે આટલી મોટી માત્રામાં નોટો નાશ કરીને ફરીથી નવી નોટો છાપવામાં અબજો રૂપિયાનો ધુમાડો થાય છે.
બીજી તરફ, પ્લાસ્ટિકની નોટ ભલે શરૂઆતમાં ૩ ગણી મોંઘી બને, પણ તે કાગળ કરતાં ૫ ગણું વધારે જીવે છે. એટલે કે જે કાગળની નોટ ૧ વર્ષમાં ખરાબ થઈ જતી હોય, તેની જગ્યાએ પ્લાસ્ટિકની નોટ ૫ વર્ષ સુધી બજારમાં ટકી રહેશે. આનાથી આરબીઆઈએ વારંવાર નવી નોટો છાપવી નહીં પડે અને લાંબા ગાળે દેશના હજારો કરોડ રૂપિયાની બચત થશે.
