માત્ર નોમિની હોવું પૂરતું નથી! બેંકમાં નોંધાયેલા નામની એક નાની ભૂલ પણ તમારા પરિવારને મુકી શકે છે મોટી મુશ્કેલીમાં
આજના દોડધામભર્યા જીવનમાં આપણે આપણા પરિવારના સુરક્ષિત ભવિષ્ય માટે બેંકમાં મહેનતની કમાણી જમા કરીએ છીએ. બેંક ખાતું ખોલાવતી વખતે કે ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD) કરતી વખતે આપણે કોઈને ‘નોમિની’ (વારસદાર) ચોક્કસ બનાવીએ છીએ, જેથી આપણા પછી પરિવારને આર્થિક તકલીફ ન પડે. પરંતુ વાસ્તવિક દુનિયામાં, માત્ર નોમિનીનું નામ નોંધાવી દેવાથી જ ખાતાધારકના મૃત્યુ પછી પૈસા સરળતાથી મળી જતા નથી. બેંકિંગ નિયમોની નાની ટેકનિકલ ભૂલોના કારણે ઘણીવાર પરિવારે કટોકટીના સમયે પોતાની જ બચત મેળવવા માટે મહિનાઓ સુધી બેંકોના ધક્કા ખાવા પડે છે.
સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે બેંક ખાતામાં નોમિનીનું નામ દાખલ કરવાથી ખાતાધારકના અકાળે અવસાન બાદ જમા મૂડી પરિવારને કોઈપણ અવરોધ વિના મળી જાય છે. પરંતુ બેંકિંગ સેક્ટરના વાસ્તવિક આંકડા અને કિસ્સાઓ કંઈક જુદી જ વાર્તા કહે છે. ઘણીવાર એવું જોવા મળ્યું છે કે ઘરના મુખ્ય કમાતા સભ્યના મૃત્યુ પછી, નોમિની તરીકે નિયુક્ત કરાયેલી પત્ની, બાળકો કે માતા-પિતાને બેંકમાંથી ફંડ મેળવવા માટે કાનૂની ગૂંચવણોનો સામનો કરવો પડે છે. આ પાછળ કોઈ બેંકની દાદાગીરી નથી હોતી, પરંતુ ગ્રાહકો દ્વારા ફોર્મ ભરતી વખતે કરવામાં આવેલી નાની ટેકનિકલ બેદરકારી અને કાયદાકીય નિયમોની અજ્ઞાનતા જવાબદાર હોય છે. જો સમય રહેતા આ ભૂલો સુધારવામાં ન આવે, તો પરિવાર કપરા સમયમાં પોતાની જ કાનૂની મૂડી માટે લાચાર બની જાય છે.
પહેલી મોટી આફત: નામની વિસંગતતા અને ‘નોમિનેશન ફોર્મ (ફોર્મ DA 1)’
નોમિનીને ક્લેમના નાણાં મેળવવામાં સૌથી પહેલી અને મોટી આડખીલી દસ્તાવેજોમાં નામોના તફાવતને કારણે આવે છે. સરકારી ઓળખપત્રો અને બેંક રેકોર્ડ વચ્ચેની વિસંગતતા બેંકના સોફ્ટવેર તરત જ પકડી પાડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો બેંક ખાતાના નોમિનેશન ફોર્મમાં નામ માત્ર “અમિત” લખાયેલું હોય, પરંતુ તે વ્યક્તિના ઓફિશિયલ ઓળખપત્રો પર “અમિત કુમાર” કે અટક સાથેનું પૂરું નામ હોય, તો બેંક ઓડિટના નિયમો મુજબ ચૂકવણી તરત જ રોકી દે છે.
આ ગંભીર મુશ્કેલીથી બચવા માટે સૌથી મહત્વનો દસ્તાવેજ “નોમિનેશન ફોર્મ (ફોર્મ DA 1)” છે. દરેક ખાતાધારકે આજે જ પોતાની બેંક બ્રાન્ચની મુલાકાત લઈને અથવા નેટ બેંકિંગ લોગઇન દ્વારા ઓનલાઈન ચેક કરી લેવું જોઈએ કે ફોર્મમાં લખાયેલું નોમિનીનું નામ, તેમની જન્મતારીખ અને સંબંધ, નોમિનીના સત્તાવાર ઓળખપત્ર સાથે ૧૦૦ ટકા મેચ થાય છે કે નહીં. જો સ્પેલિંગમાં સામાન્ય ભૂલ કે અટક સરખી ન હોય, તો વિલંબ કર્યા વિના તેને આજે જ સુધારી લેવું હિતાવહ છે.
બીજી મોટી આફત: આઉટડેટેડ કે અધૂરું KYC અને સરનામાનો પુરાવો
બીજી સૌથી મોટી સમસ્યા નોમિનીના અપડેટેડ કેવાયસી (KYC) ને લઈને ઊભી થાય છે. સામાન્ય રીતે લોકો વર્ષો પહેલાં ખાતું ખોલાવતી વખતે કોઈને નોમિની બનાવે છે, પરંતુ સમય જતાં નોમિનીનું સરનામું, લગ્ન પછી સ્ત્રીઓની અટક અથવા મોબાઈલ નંબર બદલાઈ જાય છે. જ્યારે ક્લેમ સેટલમેન્ટનો સમય આવે છે, ત્યારે બેંકના વર્તમાન નિયમો અનુસાર નોમિનીએ પોતાના લેટેસ્ટ અને માનવીય ઓળખના પુરાવા સબમિટ કરવા પડે છે. જો બેંકના જૂના રેકોર્ડનું સરનામું અને નવા આઈડીનું સરનામું અલગ હોય, તો ઇન્વેસ્ટિગેશન પ્રક્રિયા લાંબી ખેંચાઈ જાય છે. આ ઉપરાંત, જો ક્લેમ કરતી વખતે નોમિની પાસે ખાતાધારકનું અસલી મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર (Death Certificate) અથવા તેમની સાથેનો કાનૂની સંબંધ દર્શાવતો દાખલો ન હોય, તો પણ પ્રક્રિયા અટવાઈ પડે છે.
કાનૂની સત્ય: નોમિની માત્ર ‘ટ્રસ્ટી’ છે, માલિક નહીં!
સૌથી મહત્વની કાનૂની બાબત એ સમજવી જરૂરી છે કે, ભારતીય કાયદા અનુસાર બેંક ખાતામાં નોમિની બનેલી વ્યક્તિ એ પૈસાની અંતિમ “કાયદેસર માલિક” નથી હોતી. તે માત્ર બેંક અને પરિવાર વચ્ચે એક ‘કેરટેકર’ અથવા ટ્રસ્ટી તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. જો ખાતાધારકે પોતાની કોઈ સ્પષ્ટ ‘વસિયત’ (Will) ન બનાવી હોય અને પરિવારના અન્ય કાનૂની વારસદારો (જેમ કે જીવનસાથી, અન્ય બાળકો કે ભાઈ-બહેન) તે નાણાં પર પોતાનો કાનૂની હક જમાવીને બેંકમાં વાંધો ઉઠાવે, તો બેંક વિવાદ સુલઝાય નહીં ત્યાં સુધી પેમેન્ટ ફ્રીઝ કરી દે છે. આથી, નોમિનેશન ફોર્મને ડિજિટલી અપ-ટુ-ડેટ રાખવાની સાથે સાથે એક સ્પષ્ટ વસિયતનામું તૈયાર રાખવું એ પરિવારને ભવિષ્યની મોટી અદાલતી લડાઈઓ અને માનસિક તણાવથી બચાવવાનો શ્રેષ્ઠ રાજમાર્ગ છે.
