કલમ ૧૯ અને જંતર-મંતર પર વિરોધ પ્રદર્શનના નિયમો: શું ખરેખર શાંતિપૂર્ણ વિરોધનો અધિકાર સુરક્ષિત
લોકશાહીનો સાચો આત્મા જનતાના અવાજમાં રહેલો છે. જ્યારે પણ દેશના નાગરિકો અથવા કોઈ ચોક્કસ સંગઠનને સરકારની નીતિઓ, નિર્ણયો કે કાયદાઓ સામે અસંતોષ હોય, ત્યારે વિરોધ પ્રદર્શન એ પોતાના વિચારો અને પીડાને સત્તાધીશો સુધી પહોંચાડવાનું સૌથી સશક્ત અને મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની જાય છે. ભારતીય બંધારણ પોતાના નાગરિકોને આ મૂળભૂત શક્તિ પ્રદાન કરે છે. પરંતુ વર્તમાન સમયમાં એક મોટો અને ગંભીર પ્રશ્ન એ ઊભો થઈ રહ્યો છે કે, શું ભારતીય નાગરિકો આજે પણ શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શન કરવા માટે એટલા જ સ્વતંત્ર છે? દેશની રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હીના પ્રખ્યાત ‘જંતર-મંતર’ પર વિરોધ પ્રદર્શન માટે લાદવામાં આવેલા કડક વહીવટી નિયમો આ ચર્ચાને ફરી એકવાર કેન્દ્રમાં લાવ્યા છે.
બંધારણની કલમ ૧૯ અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેનું અંતર
ભારતીય બંધારણની કલમ ૧૯(૧)(એ) દરેક નાગરિકને ‘વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા’ આપે છે, જ્યારે કલમ ૧૯(૧)(બી) ‘શાંતિપૂર્ણ રીતે અને શસ્ત્રો વિના એકઠા થવાનો’ મૂળભૂત અધિકાર સુનિશ્ચિત કરે છે. આ બંને અધિકારો સંયુક્ત રીતે નાગરિકોને વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો નૈતિક અને કાનૂની આધાર પુરો પાડે છે. કોઈપણ જીવંત લોકશાહીનો પાયો આ અધિકારો પર જ ટકેલો હોય છે.
જો કે, તાજેતરના કેટલાક અહેવાલો, જેમ કે ‘સિટિઝન્સ ફોર જસ્ટિસ એન્ડ પીસ’ (CJP) નો રિપોર્ટ, એક ચિંતાજનક ચિત્ર રજૂ કરે છે. આ અહેવાલો અને અદાલતોના બદલાતા વલણ દર્શાવે છે કે કલમ ૧૪૪ (જે હવે ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતાની કલમ ૧૬૩ તરીકે ઓળખાય છે) નો વારંવાર અને લાંબા સમય સુધી થતો ઉપયોગ તેમજ કડક વહીવટી નિયંત્રણોને કારણે, આ મૂળભૂત અધિકાર કાગળ પર માત્ર એક ઔપચારિકતા બની રહ્યો હોય તેવું લાગે છે અને જમીની સ્તરે તેનો વ્યાપ સતત સંકોચાઈ રહ્યો છે.
જંતર-મંતર પર પ્રદર્શનો માટેના કડક નિયમો
દિલ્હીનું જંતર-મંતર દાયકાઓથી દેશમાં નાના-મોટા અસંખ્ય આંદોલનો અને પ્રદર્શનોનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું છે. દેશના ખૂણે-ખૂણેથી લોકો પોતાની માગણીઓ લઈને અહીં આવે છે. પરંતુ, વર્તમાન સમયમાં અહીં અવાજ ઉઠાવવા માટે આયોજકો અને પ્રદર્શનકારીઓએ દિલ્હી પોલીસના અત્યંત કડક નિયમો અને જટિલ કાનૂની પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થવું પડે છે:
૧. પૂર્વ પરવાનગીની જટિલતા
કોઈપણ વિરોધ પ્રદર્શન કે ધરણાના આયોજન માટે આયોજકોએ પ્રદર્શનની તારીખના ઓછામાં ઓછા ૭ થી ૧૦ દિવસ પહેલાં દિલ્હી પોલીસને લેખિત અરજી સબમિટ કરવી પડે છે. આ માટેનું ફોર્મ દિલ્હી પોલીસની સત્તાવાર વેબસાઇટ અથવા સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશન પરથી મેળવી શકાય છે. પૂર્વ મંજૂરી વિના કરવામાં આવતા કોઈપણ પ્રદર્શનને ગેરકાનૂની જાહેર કરીને અટકાયત કરવામાં આવે છે.
૨. સમયની કડક મર્યાદા
જંતર-મંતર પર હવે ૨૪ કલાકના અવિરત ધરણા કે પ્રદર્શનો કરવાની મંજૂરી સામાન્ય સંજોગોમાં આપવામાં આવતી નથી. પોલીસ નિયમો અનુસાર, વિરોધ પ્રદર્શનનો સમય સવારે ૧૦:૦૦ વાગ્યાથી શરૂ કરીને સાંજે ૫:૦૦ વાગ્યા સુધી જ મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યો છે. સાંજે પાંચ વાગ્યા પછી પ્રદર્શનકારીઓએ તે સ્થળ ખાલી કરવું પડે છે.
૩. સ્ટેજ, માઇક અને તંબુ પર પ્રતિબંધ
વિરોધ સ્થળ પર પ્રદર્શનકારીઓને તડકા કે વરસાદથી બચવા માટે કોઈપણ પ્રકારના કામચલાઉ તંબુ (ટેન્ટ) બાંધવાની કે મોટું સ્ટેજ ઊભું કરવાની સત્તા હોતી નથી. આ માટે પોલીસ વિભાગ પાસેથી અલગથી અને સ્પષ્ટ પરવાનગી લેવી અનિવાર્ય છે. આ ઉપરાંત લાઉડસ્પીકર કે માઇકના ઉપયોગ પર પણ ધ્વનિ પ્રદૂષણ અને આસપાસના વિસ્તારોની શાંતિના નામે કડક મર્યાદાઓ લાદવામાં આવી છે.
૪. સ્વયંસેવકો અને પ્રદર્શનકારીઓની યાદી
કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ જાળવી રાખવાના બહાના હેઠળ, આયોજકોએ પ્રદર્શનમાં જોડાનારા મુખ્ય લોકો અને વ્યવસ્થા જાળવતા તમામ સ્વયંસેવકો (Volunteers) ની સંપૂર્ણ યાદી, તેમના ઓળખપત્રો અને સરનામાં સાથે પોલીસને સોંપવી જરૂરી બને છે. પ્રદર્શનમાં અંદાજિત કેટલી ભીડ એકઠી થશે તેની ચોક્કસ સંખ્યા પણ અગાઉથી જણાવવી પડે છે.
અધિકારો અને પ્રતિબંધો વચ્ચે સંતુલનનો પડકાર
મૂળભૂત અધિકારો ક્યારેય સંપૂર્ણપણે અનિયંત્રિત હોઈ શકતા નથી, અને બંધારણ પોતે જ કલમ ૧૯(૨) હેઠળ દેશની સદભાવના, સાર્વભૌમત્વ, અને જાહેર વ્યવસ્થા (Public Order) ના હિતમાં ‘વાજબી પ્રતિબંધો’ (Reasonable Restrictions) લાદવાની સત્તા સરકારને આપે છે.
પ્રખ્યાત ‘શાહીન બાગ કેસ’ ના ચુકાદામાં માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટે પણ આ બાબતની સ્પષ્ટતા કરી હતી. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્વીકાર્યું હતું કે ભારતીય લોકશાહીનો પાયો અને સ્વતંત્રતાની લડત જ વિરોધ પ્રદર્શનો પર ટકેલી છે, અને સરકારે નાગરિકોના આ અધિકારનું સન્માન કરવું જ જોઈએ. જો કે, કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે વિરોધ કરવાનો અધિકાર અન્ય નાગરિકોના અબાધિત અવરજવરના અધિકાર (Right to Movement) ને નુકસાન પહોંચાડીને અથવા જાહેર રસ્તાઓ લાંબા સમય સુધી રોકીને ન ભોગવી શકાય.
શું નાગરિકોનો અવાજ દબાઈ રહ્યો છે?
બીજી તરફ, નાગરિક અધિકાર સંગઠનો (જેમ કે CJP) અને કાનૂની નિષ્ણાતો ચિંતા વ્યક્ત કરે છે કે ‘વાજબી પ્રતિબંધો’ અને ‘વહીવટી નિયમો’ વચ્ચેની રેખા હવે ધૂંધળી થઈ રહી છે. જ્યારે વિરોધ કરવા માટેના સ્થળોને જંતર-મંતર જેવા નાના વિસ્તારો પૂરતા મર્યાદિત કરી દેવામાં આવે, અને ત્યાં પણ સમય, સંખ્યા અને સાધનો પર આટલા કડક નિયમો લાદવામાં આવે, ત્યારે વિરોધની અસરકારકતા જ મરી જાય છે. જો સામાન્ય જનતા પોતાની પીડા સહેલાઈથી વ્યક્ત ન કરી શકે, તો લોકશાહી પ્રણાલી નબળી પડે છે.
