શું ‘એલ નીનો’ બગાડશે આ વર્ષનું ચોમાસું? જાણો ખેડૂતો અને દેશ માટે સરકારની શું છે તૈયારી!
ભારતમાં ખેતી એટલે ચોમાસાનો જુગાર. ગમે તેટલી ટેકનોલોજી આવી જાય, પણ આપણા દેશના કરોડો ખેડૂતોના નસીબ આજે પણ મેઘરાજાની મહેર પર નિર્ભર છે. હાલમાં જ્યારે દેશભરમાં ચોમાસાની ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે, ત્યારે ‘એલ નીનો’ (El Nino) નામનું એક નામ ચિંતાનું મોજું ફરી વળ્યું છે. આ માત્ર એક વૈજ્ઞાનિક શબ્દ નથી, પણ ભારતીય અર્થતંત્ર અને ખાસ કરીને કૃષિ ક્ષેત્ર માટે એક મોટો પડકાર છે. આ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે કેન્દ્ર સરકાર અત્યારથી જ એલર્ટ મોડ પર આવી ગઈ છે.
શું છે આ ‘એલ નીનો’નું ગણિત?
‘એલ નીનો’ એ દરિયાઈ સપાટીના તાપમાનમાં થતો એક ફેરફાર છે, જે સમગ્ર વિશ્વના વાતાવરણને પ્રભાવિત કરે છે. ભારત માટે તેનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે – નબળું ચોમાસું, ઓછો વરસાદ અને વરસાદની અનિયમિતતા. જ્યારે જ્યારે ‘એલ નીનો’ સક્રિય થાય છે, ત્યારે ભારતમાં પાક પર જોખમ વધી જાય છે. ખાસ કરીને જે વિસ્તારોમાં ખેતી સંપૂર્ણપણે વરસાદ પર આધારિત છે, ત્યાં દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ સર્જાવાનો ભય રહે છે.
સરકારે કમર કસી: 197 સંવેદનશીલ જિલ્લાઓ પર ધ્યાન
કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે તાજેતરમાં જ એક મહત્વપૂર્ણ બેઠક બાદ આ અંગે સ્પષ્ટતા કરી છે. તેમણે જણાવ્યું કે સરકાર ‘એલ નીનો’ ની સ્થિતિ પર સતત બાજ નજર રાખી રહી છે. આખા દેશમાં 197 એવા જિલ્લાઓ ઓળખી કાઢવામાં આવ્યા છે, જે ‘એલ નીનો’ ના પ્રભાવ હેઠળ સૌથી વધુ જોખમમાં છે.
સરકાર માત્ર વાતો નથી કરી રહી, પરંતુ દરેક રાજ્ય માટે અલગ-અલગ ‘કંટીન્જન્સી પ્લાન’ (આકસ્મિક યોજના) તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. કૃષિ મંત્રાલય દર અઠવાડિયે સમીક્ષા બેઠક કરી રહ્યું છે, જેથી હવામાનમાં થતા નાનામાં નાના ફેરફારને પણ પારખી શકાય અને સમયસર પગલાં લઈ શકાય.
‘ખેત બચાવો અભિયાન’: ખેડૂતો સુધી પહોંચવાની પહેલ
ખેડૂતો હંમેશા એવા સમયે મૂંઝવણમાં હોય છે કે પાક ક્યારે વાવવો? કયું બિયારણ વાપરવું? આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે સરકારે ‘ખેત બચાવો અભિયાન’ શરૂ કર્યું છે. આ અભિયાનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ખેડૂતોને હવામાનના બદલાતા મિજાજ વિશે જાણકારી આપવાનો અને તેમને પાક બચાવવાના વૈજ્ઞાનિક ઉપાયો સમજાવવાનો છે.
મંત્રીએ આશ્વાસન આપ્યું છે કે મંત્રાલયે બિયારણ અને અન્ય જરૂરી કૃષિ સામગ્રીનો પૂરતો જથ્થો તૈયાર રાખ્યો છે. જો પરિસ્થિતિ બગડે તો પણ ખેડૂતોને કોઈપણ પ્રકારની અછતનો સામનો કરવો ન પડે, તેની પૂરેપૂરી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
IMDનું અનુમાન: ચોમાસું કેવું રહેશે?
ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) એ આ વર્ષે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસા દરમિયાન સરેરાશ કરતા ઓછો વરસાદ થવાની સંભાવના વ્યક્ત કરી છે. IMD મુજબ, આ વખતે વરસાદ 90 ટકા જેટલો રહેવાની શક્યતા છે. આ એક સંકેત છે કે ચોમાસું સામાન્ય કરતા થોડું નબળું રહી શકે છે. જો ચોમાસાના બીજા ભાગમાં ‘એલ નીનો’ નું જોર વધે, તો પાક ઉત્પાદન પર તેની સીધી અસર પડી શકે છે, જે મોંઘવારીમાં પણ વધારો કરી શકે છે.
ચોમાસાની સફર: ક્યાં પહોંચ્યું છે ચોમાસું?
ચોમાસાની પ્રગતિ પર નજર કરીએ તો, 4 જૂનના રોજ કેરળમાં મેઘરાજાનું આગમન થયું હતું. ત્યાર બાદ તે ખૂબ જ ધીમી ગતિએ ઉત્તર ભારત તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. હાલમાં દેશના લગભગ 20 થી 30 ટકા ભાગમાં ચોમાસું પહોંચી ગયું છે. હવામાન વિભાગને આશા છે કે 15 જુલાઈ સુધીમાં ચોમાસું સમગ્ર દેશને પોતાની બાથમાં લઈ લેશે. પરંતુ, શું આ ચોમાસું ખેડૂતોના ખેતર સુધી પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી પહોંચાડશે? તે હવે જોવાનું રહ્યું.
ખેડૂતોએ શું રાખવી જોઈએ સાવધાની?
સરકારી મદદ તો મળશે જ, પણ એક જાગૃત ખેડૂત તરીકે તમારે પણ કેટલીક બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ:
-
પાક પસંદગી: ઓછો વરસાદ પડે તો પણ ટકી શકે તેવા અને ઓછા સમયમાં તૈયાર થતા પાકનું આયોજન કરો.
-
માહિતી મેળવો: સ્થાનિક કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્ર કે કૃષિ સહાયક સાથે સંપર્કમાં રહો. હવામાન વિભાગની આગાહીઓ પર ધ્યાન આપો.
-
પાણીનો સંગ્રહ: ખેતરમાં જળ સંચયની વ્યવસ્થા કરો. ટીપું-ટીપું પાણી કિંમતી છે, એટલે શક્ય હોય તો ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરો.
