અમેરિકા-ઈરાન ઐતિહાસિક કરારથી વૈશ્વિક તેલ બજારમાં મોટી રાહતના સંકેત
વૈશ્વિક રાજકારણ અને મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) ના ઈતિહાસમાં એક અભૂતપૂર્વ વળાંક આવવાના સંકેતો મળી રહ્યા છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા સૈન્ય અને આર્થિક ગજગ્રાહનો અંત લાવવા માટે પડદા પાછળ ચાલી રહેલી વાટાઘાટો હવે અંતિમ તબક્કામાં પહોંચી ગઈ છે. આ પ્રસ્તાવિત શાંતિ કરાર અંતર્ગત ૩૦૦ અબજ ડોલરના (આશરે રૂ. ૨૫ લાખ કરોડથી વધુ) એક વિશાળ આર્થિક પેકેજની ચર્ચાએ વૈશ્વિક સ્તરે રાજદ્વારી ગરમાવો લાવી દીધો છે. જ્યાં એકતરફ અમેરિકા આ ડીલને વૈશ્વિક ઉર્જા બજારની સ્થિરતા માટે માસ્ટરસ્ટ્રોક ગણાવી રહ્યું છે, ત્યાં બીજી તરફ ટીકાકારો સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે કે શું રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ તેહરાનની આકરી શરતો સામે ઝૂકી ગયા છે?
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર “બધાને અભિનંદન, તેલ વહેતું રાખો” લખીને ઈરાન સાથે ઐતિહાસિક શાંતિ કરારની પુષ્ટિ કરી દીધી છે. આ પ્રારંભિક કરાર પર આગામી ૧૯ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડમાં સત્તાવાર હસ્તાક્ષર થવાની સંભાવના છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) સંપૂર્ણપણે ખુલી જવાથી વૈશ્વિક ઉર્જા બજારો સ્થિર થશે તેવું ટ્રમ્પનું માનવું છે, પરંતુ કરારની અંદર છુપાયેલી આર્થિક વિગતોએ યુએસ પ્રશાસન સામે આકરા સવાલો ઉભા કર્યા છે. આ સમજૂતી માત્ર યુદ્ધવિરામ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તેમાં પૂર્વ એશિયાની રાજકીય શક્તિ અને આર્થિક દબાણો જોડાયેલા છે.
ઈરાનની શરતો અને અબજો ડોલરની માંગણીઓ
ઈરાનની સત્તાવાર ન્યૂઝ એજન્સી ‘મેહર ન્યૂઝ’ ના અહેવાલો અનુસાર, તેહરાનની વાટાઘાટ ટીમે આ શાંતિના બદલામાં અમેરિકા અને તેના પશ્ચિમી સહયોગી દેશો પાસેથી ઓછામાં ઓછા ૩૦૦ અબજ ડોલરના પુનર્નિર્માણ પેકેજની મજબૂત માંગણી કરી છે. આ ઉપરાંત, ઈરાનની અન્ય મોટી માંગણીઓમાં નીચેની બાબતો મુખ્ય છે:
-
૬૦ દિવસના આ સમયગાળા દરમિયાન વિદેશી બેંકોમાં ફ્રીઝ થયેલી ઈરાનની સંપત્તિમાંથી ૨૪ અબજ ડોલર તાત્કાલિક મુક્ત કરવામાં આવે, જેમાંથી અડધી રકમ એડવાન્સ મળે.
-
ઈરાનના તેલ, પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનો અને તેના આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવહારો પર લાદવામાં આવેલા તમામ આકરા આર્થિક પ્રતિબંધો સંપૂર્ણપણે હટાવી લેવામાં આવે.
વળતર કે રોકાણ? શબ્દોનો વૈશ્વિક વિવાદ
આ કરારને લઈને બંને દેશો પોતાની જનતા સમક્ષ અલગ ચિત્ર રજૂ કરી રહ્યા છે. ઈરાની મીડિયા અને ત્યાંની સરકાર આ ૩૦૦ અબજ ડોલરના પેકેજને પશ્ચિમી દેશો દ્વારા લાદવામાં આવેલા યુદ્ધ અને આર્થિક નુકસાનના ‘વળતર’ (Compensation) તરીકે રજૂ કરી રહી છે. ઈરાનનો દાવો છે કે લાંબા સમયના પ્રતિબંધોને કારણે તેને આશરે ૧ ટ્રિલિયન ડોલરનું નુકસાન થયું છે અને આર્થિક વળતર વિના કોઈ શાંતિ સ્થાયી હોઈ શકે નહીં.
બીજી તરફ, વ્હાઇટ હાઉસ અને ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ જેવા પ્રમુખ પશ્ચિમી માધ્યમો આ રકમને કોઈ સરકારી વળતર તરીકે નહીં, પરંતુ એક ‘આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણ ભંડોળ અને પુનર્નિર્માણ કાર્યક્રમ’ (Investment Plan) તરીકે દર્શાવી રહ્યા છે. આ યોજનામાં ટ્રમ્પના ખાસ દૂત સ્ટીવ વિટકોફ અને તેમના જમાઈ જેરેડ કુશનરની રિયલ એસ્ટેટ પ્રોજેક્ટ્સની દરખાસ્તો પણ સામેલ છે, જે સરકારી મદદના બદલે ખાનગી રોકાણ લાવવાની ટ્રમ્પની બિઝનેસ વ્યુહરચના સાથે સુસંગત છે.
અમેરિકાની આર્થિક-રાજકીય મજબૂરી અને પડકારો
રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે, વર્ષ ૨૦૨૬ ના ફેબ્રુઆરી મહિનાથી શરૂ થયેલો આ પ્રાદેશિક સંઘર્ષ અમેરિકા અને ઇઝરાયલ માટે મોટો આર્થિક અને રાજકીય બોજ બની ગયો હતો. વૈશ્વિક સ્તરે મોંઘવારી વધવાને કારણે આગામી નવેમ્બર મહિનામાં યોજાનારી યુએસ મધ્યવર્તી ચૂંટણી (Midterm Elections) માં ટ્રમ્પ માટે આ યુદ્ધ મોટો માથાનો દુખાવો સાબિત થઈ રહ્યું હતું. આથી જ, અમેરિકા પોતાની જમીની વ્યૂહરચના બદલીને આ કરારને પોતાની ‘રાજદ્વારી જીત’ તરીકે બતાવવા આતુર છે.
જો કે, લંડન સ્થિત ‘ઈરાન ઈન્ટરનેશનલ નેટવર્ક’ જેવા સ્વતંત્ર માધ્યમો હજુ પણ આ ડ્રાફ્ટની સત્યતા પર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મૂકે છે, કારણ કે વોશિંગ્ટને હજુ સુધી ૩૦૦ અબજ ડોલરના આંકડાની સત્તાવાર જાહેરાત કરી નથી.
આંતરિક વિરોધ અને ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતા
આ ડીલ સામે માત્ર અમેરિકામાં જ નહીં, પણ ઈરાન અને ઇઝરાયલમાં પણ ભારે વિરોધ થઈ રહ્યો છે. ઈરાનના કટ્ટરપંથી જૂથો અમેરિકા સામે ઝૂકવા બાબતે ચિંતિત છે, જ્યારે ઇઝરાયલ આ કરારથી સંતુષ્ટ નથી, કારણ કે લેબનોન અને હિઝબુલ્લાહના સંકટ પર આ કરાર મૌન હોવાનું દેખાય છે. પૂર્વ યુએસ રાજદ્વારી એરોન ડેવિડ મિલરના જણાવ્યા મુજબ, લેબનોનની અંદર ચાલતા પ્રોક્સી યુદ્ધો આ શાંતિ કરારને ગમે ત્યારે તોડી શકે છે. તેથી, આ મહાકરારનું સાચું ભવિષ્ય ઈરાનના આંતરિક રાજકારણ અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા પર જ નિર્ભર રહેશે.
