પુલવામામાં ધરા ધ્રૂજી! વહેલી સવારે ભૂકંપના આંચકાથી લોકોમાં ફફડાટ, જીવ બચાવવા ઘરોમાંથી બહાર દોડ્યા
કુદરતી આફતોમાં સૌથી વધુ ભયાવહ અને અણધારી આફત એટલે ‘ભૂકંપ’. તાજેતરમાં પૃથ્વીના અલગ-અલગ ખૂણે ધરતી ધ્રુજવાની ઘટનાઓ વધી છે. એક તરફ વેનેઝુએલા અને જાપાન જેવા દેશો વિનાશક ભૂકંપનો સામનો કરી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ ભારતમાં પણ જમ્મુ-કાશ્મીરથી લઈને પૂર્વોત્તર રાજ્યો સુધી ભૂકંપના આંચકાઓ નોંધાયા છે. ૨૫ જૂનની વહેલી સવારે જમ્મુ-કાશ્મીરના પુલવામામાં આવેલા ૩.૫ ની તીવ્રતાના ભૂકંપે લોકોને ફરી એકવાર કુદરતની અનિશ્ચિતતાનો અહેસાસ કરાવ્યો છે. આ આંચકાઓએ કોઈ મોટું નુકસાન તો નથી કર્યું, પરંતુ તે આપણને ચેતવણી જરૂર આપી રહ્યા છે.
પુલવામાની વહેલી સવાર અને લોકોની ફફડાટ
જ્યારે આખું શહેર ગાઢ નિદ્રામાં હતું, ત્યારે ૨૫ જૂનની સવારે ૨:૩૦ વાગ્યે પુલવામાની ધરતી ધ્રુજી ઉઠી. રિક્ટર સ્કેલ પર ૩.૫ ની તીવ્રતા એટલે મધ્યમ પ્રકારનો આંચકો, પરંતુ રાત્રિના શાંત સમયે જ્યારે આ આંચકો અનુભવાય છે, ત્યારે લોકોમાં ફફડાટ ફેલાઈ જવો સ્વાભાવિક છે. લોકો પોતાના ઘરોમાંથી બહાર નીકળીને ખુલ્લા મેદાનમાં આવી ગયા હતા. જોકે, નેશનલ સેન્ટર ફોર સીસ્મોલોજી (NCS) મુજબ, આ આંચકાનું કેન્દ્રબિંદુ ૧૫ કિલોમીટર ઊંડાઈએ હોવાથી જાન-માલનું મોટું નુકસાન ટળી ગયું હતું. પણ આ ઘટનાએ સાબિત કર્યું છે કે પહાડી વિસ્તારો ભૂકંપના જોખમથી મુક્ત નથી.
પૂર્વોત્તર ભારત: ભૂકંપની પ્રયોગશાળા
માત્ર જમ્મુ-કાશ્મીર જ નહીં, પરંતુ પૂર્વોત્તર ભારતના રાજ્યો પણ સતત ભૂકંપના કેન્દ્રમાં રહે છે. ૨૪ જૂનની રાત્રે આસામના ગોલપાડા જિલ્લામાં ૩.૭ ની તીવ્રતાનો આંચકો અનુભવાયો હતો. એ જ રીતે, મેઘાલયના ઈસ્ટ ખાસી હિલ્સમાં પણ ૨.૯ ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ આવ્યો હતો. પૂર્વોત્તરના રાજ્યોમાં ભૂકંપ આવવો એ કોઈ નવી વાત નથી, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી આ આંચકાઓની આવૃત્તિ (frequency) વધી રહી છે, જે ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ માટે ચિંતાનો વિષય છે.
પૃથ્વી કેમ ધ્રુજે છે? ટેક્ટોનિક પ્લેટ્સનું ગણિત
ભૂકંપ શા માટે આવે છે તે સમજવા માટે આપણે પૃથ્વીના ગર્ભમાં રહેલી ટેક્ટોનિક પ્લેટ્સને સમજવી પડે. ભારત ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ ઝોનમાં આવેલું છે. હકીકતમાં, ઇન્ડિયન ટેક્ટોનિક પ્લેટ ઉત્તર દિશામાં સતત સરકી રહી છે અને તે યુરેશિયન પ્લેટ સાથે અથડાઈ રહી છે. આ ટક્કર સ્થિર નથી; ઇન્ડિયન પ્લેટ દર વર્ષે અંદાજે ૫૦ મિલીમીટર એટલે કે ૫ સેમીની ઝડપે આગળ વધી રહી છે.
જ્યારે આ બે વિશાળ પ્લેટો એકબીજા સાથે ટકરાય છે, ત્યારે પૃથ્વીના પેટાળમાં ભારે દબાણ પેદા થાય છે. લાંબા સમય સુધી આ દબાણ સંગ્રહિત રહે છે અને જ્યારે તે દબાણ સહન કરવાની ક્ષમતા સમાપ્ત થાય છે, ત્યારે તે ઉર્જા આંચકા સ્વરૂપે પૃથ્વીની સપાટી પર બહાર આવે છે. આ આંચકા જ આપણને ભૂકંપ તરીકે અનુભવાય છે. જમ્મુ-કાશ્મીર અને પૂર્વોત્તર ભારત ખાસ કરીને આ ‘ફોલ્ટ લાઈન’ પર હોવાથી સૌથી વધુ સંવેદનશીલ છે.
શું આપણે સુરક્ષિત છીએ? સાવચેતી એ જ બચાવ
આજના આધુનિક યુગમાં પણ ભૂકંપની સચોટ આગાહી કરવી વિજ્ઞાન માટે એક પડકાર છે. જોકે, ટેક્નોલોજીની મદદથી આપણે આંચકા આવ્યા પછી તુરંત માહિતી મેળવી શકીએ છીએ, પરંતુ શું આપણે ભૂકંપ પ્રતિરોધક ઈમારતો બનાવવાની દિશામાં પૂરતું કામ કર્યું છે? પહાડી વિસ્તારોમાં જે રીતે બાંધકામો થઈ રહ્યા છે, તે જોખમમાં વધારો કરી રહ્યા છે. ભૂકંપ કોઈને મારતો નથી, પરંતુ તેની નીચે ધરાશાયી થતી ઇમારતો જીવ લે છે.
આફત સમયે શું કરવું જોઈએ?
ભૂકંપ જેવી કુદરતી આફતો વખતે આપણી તૈયારી જ આપણને બચાવી શકે છે:
ગભરાશો નહીં: ભૂકંપ આવે ત્યારે ગભરાટમાં ભાગવાને બદલે શાંત રહેવું જરૂરી છે.
ડ્રોપ, કવર અને હોલ્ડ: જો તમે ઘરમાં હોવ તો મજબૂત ટેબલ કે પલંગની નીચે આશ્રય લો. તમારી ગરદન અને માથાનું રક્ષણ કરો.
બહાર નીકળો: જો તમે ખુલ્લામાં હોવ તો ઈમારતો, વીજળીના થાંભલા કે ઝાડથી દૂર રહો.
લિફ્ટનો ઉપયોગ ન કરો: હંમેશા દાદરનો ઉપયોગ કરો અને લિફ્ટથી દૂર રહો.
પુલવામા, આસામ કે મેઘાલયમાં અનુભવાયેલા આ આંચકાઓ આપણને યાદ અપાવે છે કે આપણે પૃથ્વીના ગર્ભમાં થતા ફેરફારોને બદલી શકતા નથી, પરંતુ આપણે આપણી જીવનશૈલી અને બાંધકામની પદ્ધતિઓમાં ચોક્કસપણે સુધારો કરી શકીએ છીએ. પ્રકૃતિ તેની ગતિએ ચાલશે, પરંતુ માણસે સાવધ રહેવાની જરૂર છે. આજના ઝડપી વિશ્વમાં, વિકાસની દોટમાં આપણે સુરક્ષાના માપદંડોને ભૂલવા ન જોઈએ.
ભૂકંપ જેવી આફતો એ સમજાવે છે કે માનવી ભલે ગમે તેટલો શક્તિશાળી બની જાય, પણ કુદરત સામે તે હંમેશા ગૌણ જ રહેવાનો છે. ત્યારે જરુરી છે કે આપણે પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના વિકાસ કરીએ અને સુરક્ષિત ભવિષ્ય માટે આયોજન કરીએ.
