માત્ર શબ્દો નહીં, કાયમ માટે ખોવાઈ જશે ઈતિહાસ અને વારસો! હજારો સંસ્કૃતિઓ પર મૌન થવાનું સંકટ
વિચારો કે એક એવી ભાષા, જેમાં કોઈ સમુદાયે સદીઓ સુધી પોતાના બાળકોને હાલરડાં સંભળાવ્યા, વાર્તાઓ કહી, સંબંધોના નામ આપ્યા અને પોતાની આસપાસની દુનિયાને સમજી. પછી એક દિવસ એ જ સમુદાયના બાળકો એ ભાષામાં જવાબ આપવાનું બંધ કરી દે! ઘરમાં માતા-પિતા પોતાની માતૃભાષા બોલતા રહે, પરંતુ બાળકો શાળા, મિત્રો અને કામકાજમાં કોઈ અન્ય પ્રભુત્વ ધરાવતી ભાષાનો ઉપયોગ કરવા લાગે. ધીમે ધીમે એ જૂની ભાષા માત્ર ઘરના વડીલો સુધી સીમિત રહી જાય અને એક સમય એવો આવે જ્યારે એ ભાષા બોલનાર પૃથ્વી પરનો છેલ્લો વ્યક્તિ પણ દુનિયા છોડીને ચાલી જાય.
કોઈપણ ભાષાના અંતની વાર્તા અક્ષરશઃ આ જ રીતે શરૂ થાય છે. એક ભાષા લુપ્ત થવાનો અર્થ માત્ર એટલો નથી કે શબ્દકોશમાંથી કેટલાક શબ્દો ગાયબ થઈ ગયા. ભાષાની સાથે તે સમુદાયની સદીઓ જૂની વાર્તાઓ, સંસ્કૃતિ, પરંપરાઓ, અનુભવો અને પેઢી દર પેઢી ચાલી આવતું પરંપરાગત જ્ઞાન પણ કાયમ માટે નષ્ટ થઈ જાય છે. આ જ કારણે ભાષાશાસ્ત્રીઓ જ્યારે પણ કોઈ ભાષાની સ્થિતિ તપાસે છે, ત્યારે સૌથી પહેલો સવાલ એ પૂછે છે કે: શું બાળકો હજુ પણ તે ભાષા પોતાના માતા-પિતા પાસેથી શીખી રહ્યા છે? જો નવી પેઢી પોતાની મૂળ ભાષાથી વિમુખ થવા લાગે, તો ભાષાના અસ્તિત્વ પર સૌથી મોટું સંકટ ત્યાંથી જ શરૂ થાય છે.
આંકડાઓની નજરે: વિશ્વભરમાં ભાષાઓ પર ઘેરાતું સંકટ
વિશ્વમાં સંપૂર્ણપણે નાશ પામેલી કે લુપ્ત થયેલી ભાષાઓની સંખ્યા નાનીસુની નથી. એક વ્યાપક સંશોધન પ્રોજેક્ટ અનુસાર, વિશ્વની 639 ભાષાઓ સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થઈ ચૂકી છે. આમાંથી 227 ભાષાઓ તો એવી હતી જે વર્ષ 1960 પછીના સમયગાળામાં ગાયબ થઈ ગઈ.
યુનેસ્કો (UNESCO) ના ઉપલબ્ધ ડેટા અનુસાર, જે સંકટગ્રસ્ત ભાષાઓના બોલનારાઓની સંખ્યા જાણી શકાઈ હતી, તેમાંથી 1,749 ભાષાઓ એવી હતી જે બોલનારા લોકોની સંખ્યા 10,000 થી પણ ઓછી હતી. વાસ્તવિક આંકડો આનાથી પણ ઘણો મોટો હોઈ શકે છે, કારણ કે ઈતિહાસમાં એવી અનેક ભાષાઓ રહી હશે જે કોઈ લેખિત રેકોર્ડ, શબ્દકોશ કે ભાષાકીય અભ્યાસમાં નોંધાય તે પહેલાં જ કાયમ માટે અદ્રશ્ય થઈ ગઈ.
ભાષાકીય સંકટના મુખ્ય આંકડાઓ:
639 ભાષાઓ: વિશ્વમાં સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થઈ ચૂકી છે.
227 ભાષાઓ: વર્ષ 1960 પછી લુપ્ત થઈ.
1,749 ભાષાઓ: જેના બોલનારા લોકોની સંખ્યા 10,000 થી પણ ઓછી છે.
હજારો ભાષાઓ: કોઈપણ લેખિત દસ્તાવેજ વિના જ ઈતિહાસના પાનાઓમાં ખોવાઈ ગઈ.
ભાષા કઈ રીતે મૃત્યુ પામે છે?
કોઈપણ ભાષાનું રાતોરાત ગાયબ થઈ જવું ખૂબ જ દુર્લભ ઘટના છે. ભાષાના વિનાશની શરૂઆત નવી પેઢીથી થાય છે. શરૂઆતના તબક્કામાં બાળકો ઘરમાં બોલાતી માતૃભાષા સમજે છે ખરી, પણ જવાબ બીજી ભાષામાં આપે છે. સમય જતાં તેઓ તે માતૃભાષા બોલવાનું જ બંધ કરી દે છે. આ તબક્કા પછી ભાષા માત્ર ઘરમાં રહેલા વૃદ્ધોની વાતચીત સુધી સીમિત બની જાય છે.
આ જ કારણસર ભાષાની મજબૂતી માપવાનો સૌથી મહત્વનો માપદંડ એ છે કે નવી પેઢી તેને પરિવારમાંથી શીખી રહી છે કે નહીં. જો એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી ભાષાનું હસ્તાંતરણ અટકી જાય, તો ભાષાના વિલુપ્ત થવાનું જોખમ સતત વધતું જાય છે.
ભારતમાં ભાષાઓની પ્રવર્તમાન સ્થિતિ
વિશ્વના સૌથી વૈવિધ્યસભર દેશ ગણાતા ભારતમાં પણ ભાષાઓની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. UNESCO ના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં આશરે 200 ભાષાઓ ખતરાની અલગ-અલગ શ્રેણીઓમાં છે.
84 ભાષાઓ: સંકટગ્રસ્ત ક્ષેત્રમાં છે.
62 ભાષાઓ: ચોક્કસપણે સંકટગ્રસ્ત છે.
6 ભાષાઓ: ગંભીર રીતે સંકટગ્રસ્ત છે.
35 ભાષાઓ: અત્યંત ગંભીર સંકટનો સામનો કરી રહી છે.
9 ભાષાઓ: વર્ષ 1950 પછી ભારતમાં સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થઈ ચૂકી છે.
આ ૧૯૬ સંકટગ્રસ્ત ભાષાઓ બોલનારા લોકોની અંદાજિત સંખ્યા આશરે 2.7 કરોડ જેટલી છે. યુનેસ્કોનો આ રજિસ્ટર ડેટાબેઝ સતત અપડેટ થતો રહે છે.
શું રસ્તાઓ અને શાળાઓ પણ ભાષા બદલી શકે છે?
માત્ર શાળાઓ કે રસ્તાઓનું નિર્માણ થવું એ જાતે જ ભાષાને ખતમ કરતું નથી. પરંતુ જ્યારે શિક્ષણ અને રોજગારી મેળવવા માટે કોઈ એક જ મુખ્ય કે પ્રભુત્વ ધરાવતી ભાષાનો ઉપયોગ અનિવાર્ય બની જાય છે અને સ્થાનિક ભાષાઓને આ ક્ષેત્રોમાં કોઈ સ્થાન નથી મળતું, ત્યારે ધીમે ધીમે માતૃભાષાનો વ્યાવહારિક ઉપયોગ ઓછો થવા લાગે છે.
વિશ્વની આશરે 7,000 ભાષાઓની સ્થિતિ અંગેના એક રિપોર્ટમાં જાણવા મળ્યું છે કે જ્યારે બાળકો વર્ષો સુધી માત્ર મુખ્ય ભાષામાં જ અભ્યાસ કરે છે અને શાળાના વાતાવરણમાં તેમની કૌટુંબિક ભાષાનું કોઈ સ્થાન નથી હોતું, ત્યારે તે ભાષા પર લુપ્ત થવાનું જોખમ વધી જાય છે. રસ્તાઓ અને પરિવહન નાના સમુદાયોને શહેરો સાથે જોડે છે, પરંતુ તેની સાથે સાથે મુખ્ય શહરી ભાષાઓનો પ્રભાવ પણ વધી જાય છે.
યુદ્ધ અને વિસ્થાપનથી ભાષા કઈ રીતે ભોગ બને છે?
સીરિયાની આધુનિક ‘વેસ્ટર્ન અરામાઈક’ (Western Aramaic) ભાષા આનું એક સચોટ ઉદાહરણ છે. સંશોધકોના મતે, સીરિયામાં ચાલેલા ભયાનક યુદ્ધના કારણે આ અરામાઈક ભાષા બોલતો આખો સમુદાય અલગ-અલગ દેશોમાં વિખેરાઈ ગયો. સમુદાય વિખેરાઈ જવાથી બાળકો માટે પોતાની પરંપરાગત ભાષા સાંભળવાના અને બોલવાના અવસરો નહિવત થઈ ગયા. હાલ અંદાજ છે કે આ ઐતિહાસિક ભાષા બોલનારા 3,000 થી પણ ઓછા લોકો જીવિત બચ્યા છે.
આ ભાષાને બચાવવા માટે ‘માલુલા’ નામના ક્ષેત્રમાં બોલાતા ભાષણોનો ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં આશરે 64,845 શબ્દો સાથે ઓડિયો અને ભાષાકીય સામગ્રી સુરક્ષિત કરાઈ છે. પરંતુ માત્ર રેકોર્ડિંગ કરવાથી ભાષા દસ્તાવેજોમાં સુરક્ષિત થઈ શકે છે, તેને રોજિંદા જીવનમાં જીવંત રાખી શકાતી નથી.
ઉબિખ (Ubykh) ભાષાની કરૂણ વાર્તા
કાળા સમુદ્રના પૂર્વ કિનારા નજીક બોલાતી ‘ઉબિખ’ ભાષા પણ વિસ્થાપનના કારણે જ ધીમે ધીમે નાશ પામી હતી. વર્ષ 1864 માં મોટી સંખ્યામાં ઉબિખ સમુદાયના લોકોને કોકેશસ છોડવાની ફરજ પડી હતી. નવા સ્થળે સ્થાયી થયા પછી તેમને તુર્કી અને અન્ય સ્થાનિક ભાષાઓ અપનાવવી પડી. ધીમે ધીમે યુવા પેઢી ઉબિખ ભાષાથી દૂર થઈ ગઈ.
અંતમાં, તૌફીક ઇસ્નચ આ ભાષાના છેલ્લા અસ્ખલિત વક્તા બચ્યા હતા. તેમણે ભાષાશાસ્ત્રીઓ સાથે મળીને પોતાની ભાષાના શબ્દો અને ધ્વનિઓ રેકોર્ડ કરાવ્યા, પરંતુ તેમના પોતાના ત્રણેય પુત્રો ઉબિખ ભાષામાં વાતચીત કરી શકતા નહોતા. 7 ઓક્ટોબર 1992 ના રોજ તૌફીક ઇસ્નચના અવસાન સાથે જ ‘ઉબિખ’ એક જીવંત બોલાતી ભાષા તરીકે કાયમ માટે અસ્ત થઈ ગઈ.
ભાષાને બચાવવાની સૌથી મોટી જવાબદારી કોની?
કોઈપણ ભાષાને બચાવવાનું કામ માત્ર સરકારો કે ભાષાશાસ્ત્રીઓનું નથી, તેની સાચી શરૂઆત ઘરના આંગણેથી થાય છે. માતા-પિતા પોતાના બાળકો સાથે ઘરની માતૃભાષામાં મુક્તપણે વાત કરે, પરિવાર પોતાની વાર્તાઓ, લોકગીતો અને સંસ્કૃતિ બાળકો સુધી પહોંચાડે અને શાળાઓમાં સ્થાનિક ભાષાઓને યોગ્ય સ્થાન મળે, તો જ નવી પેઢી તૈયાર થઈ શકે છે.
આજના ડિજિટલ યુગમાં સોશિયલ મીડિયા, વિડિયો, પોડકાસ્ટ અને ઓનલાઈન એજ્યુકેશન પણ નાની ભાષાઓ માટે આશાનું નવું કિરણ બની શકે છે. જે ભાષામાં આજના બાળકો વિડિયો જોઈ રહ્યા છે, લખી રહ્યા છે અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર વાર્તાલાપ કરી રહ્યા છે, તે ભાષાના જીવંત રહેવાની શક્યતા અનેક ગણી વધી જાય છે.
