હુતીઓના હુમલાથી સાઉદી અરેબિયા પર મોટો ખતરો, પૈસા અને હથિયારો છતાં કેમ વધ્યું સંકટ?
સાઉદી અરેબિયા દુનિયાના સૌથી ધનિક અને પ્રભાવશાળી દેશોમાં ગણાય છે. વિશાળ તેલ ભંડારો, અબજો ડોલરની આવક, અત્યાધુનિક હથિયારો અને અમેરિકા સહિત અનેક દેશો સાથેના વ્યૂહાત્મક સંબંધો તેની તાકાત ગણાય છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી યમનના હુતી બળવાખોરો દ્વારા કરવામાં આવી રહેલા મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલાઓએ સાઉદી અરેબિયાની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને ફરી એકવાર કસોટી પર મૂકી છે.
હુતીઓએ સાઉદી અરેબિયાના રિયાધ અને યાનબુ જેવા મહત્વના વિસ્તારોને નિશાન બનાવવાનો દાવો કર્યો છે. 3 ઓક્ટોબરે રિયાધ નજીક સાઉદી અરામકોની એક સુવિધા પાસે આગ અને ધુમાડો જોવા મળ્યો હોવાના અહેવાલો આવ્યા હતા. હુતીઓએ આ હુમલાની જવાબદારી સ્વીકારી હતી, જોકે તેનાથી કેટલું નુકસાન થયું તેની સાઉદી સરકાર અથવા અરામકો તરફથી તાત્કાલિક સત્તાવાર પુષ્ટિ થઈ નહોતી.
આ સ્થિતિએ એક મોટો સવાલ ઉભો કર્યો છે—વિશ્વની સૌથી મોટી તેલ શક્તિઓમાં સામેલ સાઉદી અરેબિયા સામે યમનના હુતીઓ આટલો મોટો પડકાર કેવી રીતે ઊભો કરી રહ્યા છે?
રિયાધ અને તેલના મથકો પર હુમલાથી ચિંતા વધી
હુતી સંગઠન લાંબા સમયથી ડ્રોન અને બેલિસ્ટિક મિસાઇલનો ઉપયોગ કરીને સાઉદી અરેબિયા સામે હુમલા કરતું આવ્યું છે. પરંતુ તાજેતરના હુમલાઓમાં ખાસ ચિંતા એ છે કે નિશાન માત્ર સરહદી વિસ્તારો પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું.
હુતીઓએ રિયાધમાં સંવેદનશીલ લક્ષ્યો અને યાનબુમાં ઊર્જા સંબંધિત સુવિધાઓને નિશાન બનાવ્યાનો દાવો કર્યો છે. સાઉદી અધિકારીઓએ કેટલાક હુમલાઓમાં મિસાઇલોને હવામાં જ અટકાવ્યાની માહિતી આપી છે. સપ્ટેમ્બરના અંતમાં સાઉદી ગઠબંધને તાઈફ અને યાનબુ તરફ આવતા છ બેલિસ્ટિક મિસાઇલોને અટકાવ્યાનો દાવો કર્યો હતો.
યાનબુ સાઉદી અરેબિયા માટે ખાસ મહત્વનું છે, કારણ કે અહીં મોટા તેલ સંગ્રહ અને રિફાઇનિંગ મથકો છે. અહીંથી દેશના પૂર્વ ભાગમાંથી આવતું તેલ પશ્ચિમ કિનારા સુધી પહોંચે છે અને વૈશ્વિક બજારો તરફ મોકલવામાં આવે છે.
એટલે જો આ વિસ્તાર પર વારંવાર હુમલા થાય તો તેની અસર માત્ર સાઉદી અરેબિયા સુધી મર્યાદિત રહે તેવી શક્યતા નથી. વૈશ્વિક તેલ બજાર પણ તેની અસર અનુભવી શકે છે.
હુતીઓની તાકાત ક્યાંથી આવે છે?
હુતી સંગઠન યમનમાં લાંબા સમયથી સક્રિય છે. તે ઈરાન સાથે નજીકના સંબંધો ધરાવતું સંગઠન માનવામાં આવે છે. વર્ષોથી ચાલેલા યમનના ગૃહસંઘર્ષ દરમિયાન હુતીઓએ દેશના મોટા વિસ્તારોમાં પોતાનો પ્રભાવ સ્થાપિત કર્યો છે.
હાલના સંઘર્ષમાં તેમની સૌથી મોટી તાકાત માત્ર લડવૈયાઓની સંખ્યા નથી, પરંતુ ડ્રોન, મિસાઇલ અને ભૌગોલિક સ્થિતિનો સંયોજન છે.
યમનનું સ્થાન ખૂબ વ્યૂહાત્મક છે. દેશ પાસે લાલ સમુદ્ર અને બાબ અલ-મંદેબ નજીકનો વિસ્તાર છે. બાબ અલ-મંદેબ વિશ્વના મહત્વના દરિયાઈ માર્ગોમાંનું એક છે. આ માર્ગ પર અસ્થિરતા ઊભી થાય તો વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા સપ્લાય પર તેની અસર પડી શકે છે.
તાજેતરના સંઘર્ષમાં હુતીઓએ મોખા અને કેટલાક વ્યૂહાત્મક વિસ્તારોમાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરી હોવાના અહેવાલો છે. તેના કારણે સાઉદી અરેબિયા પર સૈન્ય અને વ્યૂહાત્મક દબાણ વધ્યું છે.
સાઉદી પાસે અબજો ડોલરના હથિયારો છતાં મુશ્કેલી કેમ?
સાઉદી અરેબિયા વર્ષોથી અત્યાધુનિક હથિયારો ખરીદવામાં અબજો ડોલર ખર્ચે છે. તેની પાસે આધુનિક ફાઇટર જેટ, એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ, રડાર અને અન્ય અત્યાધુનિક સૈન્ય સાધનો છે.
પરંતુ મિસાઇલ અને ડ્રોન સામેની લડાઈ પરંપરાગત યુદ્ધ કરતાં અલગ હોય છે. ઓછી કિંમતના ડ્રોન અથવા મિસાઇલને અટકાવવા માટે અત્યાધુનિક ડિફેન્સ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવો ક્યારેક ખર્ચાળ બની શકે છે.
આ ઉપરાંત, હુતી લડવૈયાઓ નાના અને મોબાઇલ લોન્ચિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરે તો તેમના ચોક્કસ ઠેકાણા શોધવા પણ મુશ્કેલ બની શકે છે.
આ જ કારણસર માત્ર મોંઘા હથિયારો હોવા છતાં કોઈ દેશને સંપૂર્ણ સુરક્ષા મળી જાય એવું જરૂરી નથી.
અમેરિકા શું કરી રહ્યું છે?
સાઉદી અરેબિયાનો લાંબા સમયથી અમેરિકા સાથે મજબૂત સુરક્ષા સંબંધ રહ્યો છે. જોકે હાલના તબક્કે અમેરિકા સીધી રીતે નવી મોટી લશ્કરી કાર્યવાહીનો ભાગ બનવા અંગે સાવચેતી રાખી રહ્યું છે.
અહેવાલો અનુસાર અમેરિકા સાઉદી સાથે ગુપ્તચર અને અન્ય બિન-સીધી લશ્કરી મદદના સ્તરે સંપર્કમાં છે, પરંતુ હુતીઓ સામેની નવી મોટી કામગીરીમાં સીધા જોડાવા અંગે વોશિંગ્ટન સાવચેત છે.
આ સ્થિતિ સાઉદી માટે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે દેશ લાંબા સમયથી અમેરિકન સુરક્ષા સહયોગને પોતાની વ્યૂહરચનાનો મહત્વનો ભાગ માનતો આવ્યો છે.
શું પાકિસ્તાન અને તુર્કીએ સાઉદીનો સાથ છોડ્યો?
આ મુદ્દે સોશિયલ મીડિયા અને કેટલાક અહેવાલોમાં ગેરસમજ ફેલાઈ છે. હકીકતમાં તાજા અહેવાલો મુજબ પાકિસ્તાન અને તુર્કી બંને સાઉદી સાથે સંરક્ષણ મુદ્દે ચર્ચા કરી રહ્યા છે.
સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કીએ ઓગસ્ટમાં મક્કા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ એક સભ્ય દેશ પર હુમલો થાય તો તેને ત્રણેય દેશોની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલો મુદ્દો માનવામાં આવે છે. સપ્ટેમ્બરમાં ત્રણેય દેશોના લશ્કરી અધિકારીઓ વચ્ચે બેઠક પણ થઈ હતી.
પાકિસ્તાનના સંરક્ષણ મંત્રીએ તાજેતરમાં સાઉદી અરેબિયાની રક્ષા માટે સમર્થન વ્યક્ત કર્યું છે. જોકે તેનો અર્થ એ નથી કે પાકિસ્તાન તરત જ હુતીઓ સામે સીધી સૈન્ય કાર્યવાહી શરૂ કરી રહ્યું છે. કરારના વ્યવહારુ અમલ અને આગળની વ્યૂહરચના અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે.
આથી “સાઉદી એકલું પડી ગયું અને કોઈ મુસ્લિમ દેશ મદદે નથી” એવો નિષ્કર્ષ હાલની સ્થિતિને સંપૂર્ણ રીતે રજૂ કરતો નથી.
મક્કા કરારની હવે થશે મોટી કસોટી
હવે મક્કા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર સામે પ્રથમ મોટી કસોટી આવી છે. પાકિસ્તાને જણાવ્યું છે કે સાઉદી, પાકિસ્તાન અને તુર્કી વચ્ચે રિયાધમાં તાત્કાલિક બેઠક યોજાવાની છે.
રસપ્રદ બાબત એ છે કે આ બેઠકમાં માત્ર સૈન્ય વિકલ્પ જ નહીં, પરંતુ હુતીઓ સાથે રાજકીય વાતચીત કરવાની શક્યતા પર પણ ચર્ચા થવાની છે. પાકિસ્તાની વિદેશ મંત્રી ઈશાક ડારે જણાવ્યું હતું કે ઈરાન તરફથી પણ હુતીઓ સાથે રાજકીય રીતે વાતચીત કરવાનો વિચાર રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.
આથી આવનારા દિવસોમાં સાઉદી અરેબિયા સૈન્ય કાર્યવાહી અને રાજદ્વારી પ્રયાસ—બંને રસ્તાઓ વચ્ચે સંતુલન સાધવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે.
ફ્રાન્સ પણ યાનબુની સુરક્ષામાં ઉતર્યું
સાઉદીની મદદ માટે માત્ર પ્રાદેશિક દેશો જ નહીં, પરંતુ ફ્રાન્સે પણ મહત્વનું પગલું લીધું છે. ફ્રાન્સે યાનબુના મહત્વપૂર્ણ તેલ ટર્મિનલની સુરક્ષા માટે સૈનિકો, રડાર અને ડિફેન્સ સિસ્ટમ મોકલવાની જાહેરાત કરી હતી.
ફ્રાન્સનું કહેવું છે કે તેનો હેતુ યુદ્ધમાં સીધો પ્રવેશ કરવાનો નહીં પરંતુ મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા સુવિધાની સુરક્ષા કરવાનો છે.
આ દર્શાવે છે કે હુતી હુમલાઓ હવે માત્ર સાઉદી-યમનનો સ્થાનિક વિવાદ રહ્યા નથી. ઊર્જા અને દરિયાઈ વેપારના કારણે સમગ્ર વિશ્વ તેની અસરથી જોડાયેલું છે.
સાઉદી અરેબિયા માટે સૌથી મોટો પાઠ શું?
સાઉદી અરેબિયા પાસે પૈસા છે, તેલ છે, અત્યાધુનિક હથિયારો છે અને અનેક શક્તિશાળી દેશો સાથે સંબંધો છે. છતાં તાજેતરના હુમલાઓએ બતાવ્યું છે કે આધુનિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા સામે નાના પરંતુ ટેક્નોલોજીનો અસરકારક ઉપયોગ કરતા જૂથો પણ મોટો પડકાર ઊભો કરી શકે છે.
આ સંઘર્ષ સાઉદી માટે માત્ર સૈન્ય શક્તિની કસોટી નથી. તે તેની ગુપ્તચર વ્યવસ્થા, એર ડિફેન્સ, પ્રાદેશિક રાજદ્વારી અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારીની પણ પરીક્ષા છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે કોઈ પણ દેશ માત્ર પૈસા અને હથિયારોના આધારે પોતાની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરી શકતો નથી. પડોશી દેશો સાથેના સંબંધો, સંઘર્ષને રોકવા માટેની રાજદ્વારી, અસરકારક સંરક્ષણ વ્યવસ્થા અને સમયસર નિર્ણયો પણ એટલાં જ મહત્વપૂર્ણ છે.
હવે નજર કયા પગલા પર?
હાલ સાઉદી અરેબિયા અને હુતીઓ વચ્ચેનો સંઘર્ષ વધુ ઉગ્ર બનતો દેખાઈ રહ્યો છે. 5 ઓક્ટોબરના અહેવાલો મુજબ સાઉદી સમર્થિત યમન સરકારની સેનાએ હુતીઓ સામે મોટું સૈન્ય અભિયાન શરૂ કર્યું છે અને સાઉદી એરફોર્સ પણ તેમાં સામેલ છે. બીજી તરફ હુતીઓ હજુ પણ પોતાની ક્ષમતા જાળવી રાખવાનો દાવો કરી રહ્યા છે.
આ સંઘર્ષ હવે કઈ દિશામાં જાય છે તે આગામી દિવસોમાં નક્કી થશે. જો સૈન્ય કાર્યવાહી વધશે તો યમનમાં માનવીય સંકટ વધુ ગંભીર બની શકે છે અને જો બાબ અલ-મંદેબ તથા તેલ સુવિધાઓ પર હુમલા ચાલુ રહેશે તો તેની અસર વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર પર પણ પડી શકે છે.
સાઉદી અરેબિયા માટે આ માત્ર એક સૈન્ય પડકાર નથી. આ સમગ્ર પ્રાદેશિક વ્યૂહરચનાની કસોટી છે—અને આ કસોટીમાં હવે તેની સંપત્તિ કરતાં વધુ મહત્વ તેની રાજદ્વારી, સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને સાથી દેશો સાથેની વાસ્તવિક ભાગીદારીનું રહેશે.
