વેનેઝુએલાની ત્રેવડી આફત: રાજકીય અંધાધૂંધી, આર્થિક પાયમાલી અને ભૂકંપનો વિનાશક તાંડવ
દક્ષિણ અમેરિકાનો દેશ વેનેઝુએલા હાલમાં માનવ ઇતિહાસના સૌથી કપરા સમયમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. એક તરફ દાયકાઓથી ચાલતી રાજકીય અસ્થિરતા અને આર્થિક મુશ્કેલીઓનો બોજ, અને બીજી તરફ ૨૪ જૂન ૨૦૨૬ના રોજ આવેલા ૭.૨ અને ૭.૫ ની તીવ્રતાના બે ભયાનક ભૂકંપોએ દેશની કમર તોડી નાખી છે. આ દેશ, જેની પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો સાબિત થયેલ ક્રૂડ ઓઈલનો ભંડાર છે, આજે એક અનિશ્ચિત ભવિષ્ય સામે લડી રહ્યો છે. આ આફતોની માત્ર વેનેઝુએલા પર જ નહીં, પણ સમગ્ર વિશ્વની ‘ઓઈલ ઈકોનોમી’ પર શું અસર પડશે, તે સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે.
રાજકીય બદલાવ અને અસ્થિરતાનો દાયકો
વેનેઝુએલા માટે છેલ્લા ૧૦-૧૨ વર્ષ અત્યંત કષ્ટદાયક રહ્યા છે. ૨૦૧૪ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન તેલના ભાવમાં થયેલા ઘટાડા અને વહીવટી ગેરવહીવટને કારણે દેશમાં મોંઘવારી ચરમસીમાએ પહોંચી હતી. દવાઓ અને ખોરાક જેવી પાયાની જરૂરિયાતો મેળવવી મુશ્કેલ બની ગઈ હતી. આ અંધાધૂંધીને કારણે લગભગ ૮૦ લાખ લોકોએ દેશ છોડીને પડોશી દેશો કે અમેરિકામાં શરણ લેવી પડી હતી.
વર્ષ ૨૦૨૬ની શરૂઆત એક મોટા રાજકીય ધરખમ ફેરફાર સાથે થઈ. અમેરિકાના ‘ઓપરેશન એબ્સોલ્યુટ રિઝોલ્વ’ દ્વારા તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ નિકોલસ માદુરોની ધરપકડ કરવામાં આવી અને સત્તાની કમાન કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ ડેલસી રોડ્રિગ્ઝના હાથમાં આવી. માદુરો ગયા બાદ દેશમાં આશાનું એક કિરણ જાગ્યું હતું. અમેરિકા સાથેના સંબંધો સુધર્યા અને તેલ ઉત્પાદન પરના પ્રતિબંધો હટતા, મે ૨૦૨૬ સુધીમાં વેનેઝુએલાનું તેલ ઉત્પાદન ૧૨.૫ લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ (bpd) સુધી પહોંચી ગયું હતું. પરંતુ, કુદરતને કદાચ આ સુધારો મંજૂર નહોતો.
ભૂકંપ: તેલની અર્થવ્યવસ્થા પર ‘ડબલ એટેક’
૨૪ જૂન ૨૦૨૬ની સાંજે આવેલા બે ભૂકંપોએ સમગ્ર દેશના માળખાને હચમચાવી દીધું છે. ભૂકંપનું કેન્દ્રબિંદુ કારાકસની પશ્ચિમમાં અને તટીય વિસ્તારોની નજીક હોવાથી, તેલ ક્ષેત્રો અને તેના પર નિર્ભર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ગંભીર નુકસાન થવાની ભીતિ છે.
૧. સપ્લાય ચેઈન અને લોજિસ્ટિક્સ: વેનેઝુએલાનું તેલ નિકાસ કરવા માટે જે પોર્ટ્સ, પાઈપલાઈન અને રિફાઈનરીઓનો ઉપયોગ થાય છે, તે આ ભૂકંપના ઝટકાઓને સહન કરવા માટે કેટલા સક્ષમ છે, તે સૌથી મોટો પ્રશ્ન છે. જો લોડિંગ પોર્ટ્સમાં તિરાડો પડે કે પાઈપલાઈન ફાટી જાય, તો નિકાસ અટકી શકે છે.
૨. વીજળી અને ઉત્પાદન: તેલ કાઢવા માટે વીજળી અને અત્યાધુનિક મશીનરીની જરૂર હોય છે. ભૂકંપને કારણે વીજળીનો પુરવઠો ખોરવાઈ જતા ઉત્પાદન પ્રક્રિયા પર સીધી અસર પડશે.
૩. માનસિક અસર અને મજૂર વર્ગ: આટલી મોટી આપત્તિ પછી કામદારોમાં ભય અને સ્થળાંતરની સમસ્યા વધશે, જે ઉત્પાદન ક્ષમતાને લાંબા ગાળા માટે અસર કરી શકે છે.
ગ્લોબલ માર્કેટ: તેલના ભાવમાં ઉછાળાની શક્યતા
વૈશ્વિક બજાર હંમેશા ‘આશંકાઓ’ પર ચાલે છે. જ્યારે દુનિયાનો સૌથી મોટો ઓઈલ રિઝર્વ ધરાવતો દેશ સંકટમાં હોય, ત્યારે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં વધારો થવો સ્વાભાવિક છે. વેનેઝુએલાનું ઉત્પાદન જે ગતિએ વધી રહ્યું હતું, તેને હવે મોટો બ્રેક લાગ્યો છે. જો સપ્લાયમાં થોડો પણ ઘટાડો થાય, તો વૈશ્વિક સ્તરે ભાવ ઉછળી શકે છે, જે ઓપેક (OPEC) દેશો અને અન્ય તેલ ઉત્પાદક દેશોના સમીકરણો પણ બદલી શકે છે.
ભારત પર આ સંકટનો પ્રભાવ
ભારત તેની જરૂરિયાતનું ૮૫% થી ૯૦% ક્રૂડ ઓઈલ આયાત કરે છે. વર્ષ ૨૦૧૮માં ભારત માટે વેનેઝુએલા એક મોટું માધ્યમ હતું, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પ્રતિબંધોને કારણે ભારતની ખરીદી ઘટીને નહિવત થઈ ગઈ હતી. તેમ છતાં, મધ્ય-પૂર્વના તણાવ અને લાલ સમુદ્રમાં સુરક્ષા મુદ્દાઓને જોતા, ભારત ફરી વેનેઝુએલા તરફ મીટ માંડી રહ્યું હતું.
આ આફતથી ભારતને બે મોટા નુકસાન થઈ શકે છે:
વૈકલ્પિક સ્ત્રોતોની શોધમાં સ્પર્ધા: જો વેનેઝુએલામાંથી સપ્લાય બંધ થાય, તો ભારતને રશિયા કે આફ્રિકાના અન્ય દેશો પર નિર્ભર રહેવું પડશે. ત્યાં ખરીદદારોની ભીડ વધતા તેલ મોંઘું થઈ શકે છે.
ઘરેલું મોંઘવારી: ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધતા પેટ્રોલ, ડીઝલ અને એલપીજી સિલિન્ડરના ભાવ વધશે. આ વધારો માત્ર પરિવહન ભાડામાં જ નહીં, પણ રોજિંદી જરૂરિયાતની ચીજવસ્તુઓ જેવી કે શાકભાજી અને ફળોના ભાવમાં પણ વધારો કરશે, જેની સીધી અસર ભારતના સામાન્ય નાગરિકોના ખિસ્સા પર પડશે.
ભવિષ્યની દિશા: શું વેનેઝુએલા ફરી બેઠું થઈ શકશે?
વેનેઝુએલા અત્યારે એક સાથે ત્રણ મોરચે લડી રહ્યું છે: નવી સરકારની સ્થાપના, આર્થિક પુનઃપ્રાપ્તિ અને કુદરતી આફતમાંથી બચાવ. તેલ મંત્રાલય અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોના અહેવાલો આગામી દિવસોમાં સ્પષ્ટ કરશે કે વાસ્તવિક નુકસાન કેટલું છે. જો ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નુકસાન ઓછું હશે, તો રિકવરી ઝડપી થઈ શકે છે, પરંતુ જો રિફાઈનરીઓ તબાહ થઈ હશે, તો દેશને ફરી જૂની સ્થિતિમાં પહોંચતા વર્ષો લાગી શકે છે.
વેનેઝુએલાનો આ સમયગાળો વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ચેતવણી સમાન છે. ઊર્જા સુરક્ષા માટે વિશ્વએ એક દેશ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે વિવિધ વિકલ્પો ખુલ્લા રાખવા પડશે. ભારતે પણ પોતાની વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર ક્ષમતા વધારવા પર વધુ ભાર મૂકવો પડશે જેથી આવી આંતરરાષ્ટ્રીય આફતો સમયે દેશના નાગરિકોને મોંઘવારીનો માર ઓછો સહન કરવો પડે.
