શાંતિ કરાર પછી નવો સંઘર્ષ: ટ્રમ્પના કૃષિ સોદાના દાવા સામે ઈરાનનો કડક ઇનકાર
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના વર્ષો જૂના તણાવમાં તાજેતરમાં સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ અને પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થી દ્વારા ‘ઈસ્લામાબાદ કરાર’ થયો, જેનાથી ક્ષેત્રમાં યુદ્ધની શક્યતાઓ પર હાલ પૂરતું પૂર્ણવિરામ મુકાયું છે. પરંતુ, શાંતિ સ્થાપિત થતાની સાથે જ હવે આર્થિક મોરચે નવો વિવાદ ઉભો થયો છે. યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનની સ્થિર પડેલી અબજો ડોલરની સંપત્તિનો ઉપયોગ અમેરિકન ખેડૂતો પાસેથી અનાજ ખરીદવા માટે કરવાની જાહેરાત કરીને આખી દુનિયાને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધી છે. જોકે, ઈરાને આ દાવાને માત્ર નકારી જ નથી કાઢ્યો, પરંતુ તેને અમેરિકાની એકપક્ષીય દાદાગીરી ગણાવીને ફગાવી દીધી છે.
ટ્રમ્પની વ્યૂહરચના: ખેડૂતો માટે તકો અને રાજકીય દાવપેચ
રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ કરારને અમેરિકન ખેડૂતો માટે એક સુવર્ણ તક તરીકે વર્ણવ્યો છે. ટ્રમ્પના મતે, ઈરાનની વિદેશમાં જપ્ત થયેલી અબજો ડોલરની સંપત્તિને એસ્ક્રો એકાઉન્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવશે, અને તે ભંડોળનો ઉપયોગ માત્ર યુએસમાંથી મકાઈ, ઘઉં અને સોયાબીન જેવી ખાદ્યચીજો તેમજ તબીબી સામગ્રી ખરીદવા માટે જ થશે. વ્હાઇટ હાઉસમાં ખેડૂતોના સન્માનમાં આયોજિત ડિનર દરમિયાન ટ્રમ્પે આત્મવિશ્વાસ સાથે કહ્યું હતું કે ઈરાનમાં પ્રવર્તતી ખાદ્ય અછતને પહોંચી વળવા માટે અમેરિકાનું કૃષિ બજાર હવે એક નવું સંસાધન બનશે.
આ સાથે જ, ટ્રમ્પે અગાઉની સરકારની નીતિઓથી પ્રભાવિત ખેડૂતો માટે ૧૧ બિલિયન ડોલર (આશરે ₹૯૧,૦૦૦ કરોડ) નું મોટું રાહત પેકેજ જાહેર કરીને પોતાના મતદારોને ખુશ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. તેમણે એવો પણ તર્ક આપ્યો છે કે ઈરાન સામે તેમની કડક લશ્કરી કાર્યવાહીને કારણે જ આજે અમેરિકા વાટાઘાટોના ટેબલ પર આટલી મજબૂત સ્થિતિમાં છે.
ઈરાનનો આક્રમક વળતો જવાબ: “શરતો અમે નક્કી કરીશું”
ઈરાન તરફથી આ નિવેદનો પર ખૂબ જ તીખી પ્રતિક્રિયા આવી છે. ઈરાની વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બાઘાઈએ વ્યંગમાં કહ્યું છે કે, “ઈરાની સંસ્કૃતિનો નાશ કરવા માંગતા લોકો આજે અમેરિકન ખેડૂતોના મસીહા બની રહ્યા છે.” ઈરાનની સેન્ટ્રલ બેંકના ગવર્નર અબ્દોલનાસર હેમ્માતીએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે કોઈ પણ સમજૂતી પત્રમાં ઈરાનને અમેરિકા પાસેથી જ કૃષિ ઉત્પાદનો ખરીદવા માટે બાધ્ય કરનારી કોઈ કલમ નથી.
ઈરાનનું વલણ સ્પષ્ટ છે: તે વોશિંગ્ટનની ડિક્ટેશન (આદેશો) પર નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક બજારમાં ઉપલબ્ધ કિંમત અને માલની ગુણવત્તાના આધારે પોતાનો નિર્ણય લેશે. ઈરાન આ આર્થિક સોદાને પોતાની આર્થિક સાર્વભૌમત્વ પરના હુમલા તરીકે જોઈ રહ્યું છે.
‘ઈસ્લામાબાદ કરાર’ અને એસ્ક્રો એકાઉન્ટનો વિવાદ
૧૭ જૂન, ૨૦૨૬ના રોજ થયેલા ‘ઈસ્લામાબાદ કરાર’ હેઠળ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને વૈશ્વિક વેપાર માટે ખોલવામાં આવ્યો હતો, જે વિશ્વના તેલ પુરવઠા માટે એક જીવાદોરી સમાન છે. આ કરાર બાદ લગભગ ૬ અબજ ડોલરની ઈરાની સંપત્તિને અમેરિકન બેંકોના નિયંત્રણ હેઠળના એસ્ક્રો એકાઉન્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવાની યોજના છે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે આ નાણાંનો ઉપયોગ માત્ર માનવીય જરૂરિયાતો માટે થાય, પરંતુ અહીં પ્રશ્ન એ છે કે શું કોઈ દેશ બીજા દેશને તેના પોતાના નાણાંનો ઉપયોગ ફક્ત ચોક્કસ દેશની વસ્તુઓ ખરીદવા માટે જ કરવા માટે દબાણ કરી શકે છે?
બેંકિંગ અને પ્રતિબંધોના નિષ્ણાતો પણ આ બાબતે મૂંઝવણમાં છે. સામાન્ય રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા મુજબ, ભંડોળ મુક્ત કરવાનો અર્થ એવો નથી કે ખરીદી માટે સ્ત્રોત પણ મર્યાદિત કરી દેવો. ઈરાન માને છે કે જો તેના પૈસા મુક્ત થાય, તો તેને જે દેશ પાસેથી યોગ્ય અને સસ્તો માલ મળે ત્યાંથી ખરીદવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ.
