હીટવેવમાં દારૂ કેમ બની જાય છે ‘ઝેર’? પેરિસમાં પ્રતિબંધ અને શરીર પર થતી ઘાતક અસરો
જ્યારે આખું યુરોપ ભીષણ ગરમીની લપેટમાં છે અને પારો ૪૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસને પાર કરી રહ્યો છે, ત્યારે પેરિસના વહીવટીતંત્રએ એક કઠોર પણ જરૂરી નિર્ણય લીધો છે: જાહેર સ્થળોએ દારૂ પીવા પર અને દારૂના વેચાણ પર પ્રતિબંધ. આ નિર્ણય માત્ર કાયદો વ્યવસ્થા માટે નથી, પરંતુ તે લોકોના જીવ બચાવવા માટે છે. પેરિસ પોલીસના પ્રિફેક્ટ પેટ્રિસ ફૉરે કહ્યું છે કે, “હૉસ્પિટલોમાં દર્દીઓનો ભાર એટલો વધી ગયો છે કે હવે ક્ષમતા ખૂટી રહી છે.” ગરમી અને દારૂનું મિશ્રણ જ્યારે શરીરમાં મળે છે, ત્યારે તે એક ‘ડેડલી કોકટેલ’ જેવું કામ કરે છે.
દારૂ અને ગરમી: એક જીવલેણ જોડાણ
ઘણા લોકોને એવું લાગે છે કે ઠંડા પીણા કે બીયર પીવાથી ગરમીમાં રાહત મળે છે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક રીતે આ એક ભ્રમ છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WHO) ના ડેટા મુજબ, યુરોપમાં વિશ્વના અન્ય કોઈપણ ભાગ કરતા દારૂનું સેવન વધુ થાય છે. આ હીટવેવ દરમિયાન, જ્યારે સૂર્ય આગ ઓકી રહ્યો હોય, ત્યારે દારૂનું સેવન શરીરની આંતરિક સિસ્ટમને ખોરવી નાખે છે. દારૂ શરીરને ડિહાઇડ્રેટ કરે છે, એટલે કે શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ ખૂબ ઝડપથી ઘટી જાય છે.
શરીરને ડિહાઇડ્રેટ કરવામાં દારૂની ભૂમિકા
દારૂ એક ‘ડાયયુરેટિક’ (Diuretic) પદાર્થ છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે તે કિડનીને શરીરમાંથી પાણીને બહાર કાઢવા માટે મજબૂર કરે છે. જેટલું પાણી તમે પીવો છો, તેના કરતા દારૂ શરીરમાંથી વધુ પાણી બહાર કાઢી નાખે છે. યુકેની સંસ્થા ‘ડ્રિંકઅવેર’ના મતે, દારૂ શરીરની તાપમાન નિયંત્રિત કરવાની ક્ષમતાને નષ્ટ કરે છે. જ્યારે આપણને ગરમી લાગે છે, ત્યારે આપણું શરીર પરસેવા દ્વારા પોતાને ઠંડુ રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ ડિહાઇડ્રેશનને કારણે આ કુદરતી પ્રક્રિયા ખોરવાઈ જાય છે, જેનાથી વ્યક્તિ ગંભીર હીટસ્ટ્રોકનો શિકાર બની શકે છે.
હૃદય પર વધારાનો તણાવ
ગરમીમાં જ્યારે આપણે બહાર નીકળીએ છીએ, ત્યારે શરીરની રક્તવાહિનીઓ (blood vessels) પહોળી થાય છે જેથી ગરમી બહાર નીકળી શકે. આ પ્રક્રિયામાં બ્લડ પ્રેશર થોડું ઘટે છે અને હૃદયને મગજ તથા શરીરના અન્ય ભાગોમાં લોહી પહોંચાડવા માટે વધુ મહેનત કરવી પડે છે. હાઈડલબર્ગ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર હેલ્મુટ સીટ્ઝના જણાવ્યા મુજબ, દારૂ આ પ્રક્રિયાને તીવ્ર બનાવે છે. દારૂના કારણે રક્તવાહિનીઓ વધુ પહોળી થઈ જાય છે, જે હૃદય પર બેવડું દબાણ લાવે છે.
આ દરમિયાન શરીરમાંથી સોડિયમ, પોટેશિયમ અને મેગ્નેશિયમ જેવા ક્ષારો પણ નીકળી જાય છે, જેના કારણે હૃદયના ધબકારા અનિયમિત (irregular heartbeat) થઈ શકે છે. ગંભીર કિસ્સાઓમાં, આ પરિસ્થિતિ હાર્ટ એટેકનું જોખમ અનેકગણું વધારી દે છે. પેરિસમાં પ્રતિબંધ લાગુ થયો તેના એક દિવસ પહેલા જ હૃદય બંધ પડી જવાના (cardiac arrest) ૨૫ કેસ નોંધાયા હતા, જે સામાન્ય દિવસો કરતા અઢી ગણા વધારે હતા.
મગજ પર દારૂની અસર અને જોખમ
શારીરિક નુકસાનની સાથે સાથે દારૂ વ્યક્તિની નિર્ણય લેવાની શક્તિ અને જાગૃતિને પણ અસર કરે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ નશામાં હોય, ત્યારે તેને ગરમીના શરૂઆતના લક્ષણો જેવા કે માથાનો દુખાવો, અસ્પષ્ટ બોલી (slurred speech) કે ધબકારા વધવા તે સમજાતું નથી. હીટસ્ટ્રોક આવતા પહેલા શરીર જે સંકેતો આપે છે, તે નશામાં હોવાને કારણે સમજવામાં ભૂલ થાય છે અને વ્યક્તિ મદદ માંગવામાં મોડું કરી દે છે.
આ ખતરો પાણીની નજીક વધુ ઘાતક બને છે. હીટવેવથી બચવા માટે લોકો નદીઓ કે તળાવોમાં ઠંડક મેળવવા જાય છે, પણ દારૂના નશામાં તરેલા લોકોના ડૂબી જવાની ઘટનાઓ ખૂબ વધી ગઈ છે. ‘ડ્રિંકઅવેર’ના ડેટા મુજબ, આકસ્મિક રીતે ડૂબી જનારાઓમાં મોટી સંખ્યામાં લોકોના લોહીમાં દારૂનું પ્રમાણ જોવા મળ્યું છે. ૧૬ થી ૨૫ વર્ષના વયના લોકોમાં ડૂબવાના કિસ્સાઓમાં અડધા કિસ્સાઓ નશા સાથે જોડાયેલા હોય છે.
શું સંશોધન કહે છે?
એન્વાયરમેન્ટલ હેલ્થ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા એક સંશોધનમાં જોકે એવું પણ કહેવાયું છે કે સ્વસ્થ યુવાનોમાં દારૂના ઓછા ડોઝથી ગરમી સામેની શારીરિક પ્રતિક્રિયામાં તાત્કાલિક મોટો ફેરફાર થતો નથી. પરંતુ આ અભ્યાસ મર્યાદિત હતો. તેમાં દીર્ઘકાલીન (chronic) દારૂના સેવનની અસરો તપાસવામાં આવી ન હતી. ગરમીમાં જ્યારે શરીર પહેલેથી જ તણાવમાં હોય, ત્યારે દારૂની અસર ‘એડિટિવ’ હોય છે, એટલે કે તે જોખમમાં સતત વધારો કરે છે. તેથી, નિષ્ણાતો સલાહ આપે છે કે હીટવેવ દરમિયાન દારૂને સંપૂર્ણપણે ટાળવો જોઈએ.
ઉપાય શું છે?
ફ્રાન્સનું પેરિસ શહેર આ સમયે એક ચેતવણી બની ગયું છે. ગરમીના દિવસોમાં દારૂ છોડવો એ માત્ર કાયદો નથી, પરંતુ પોતાની જાતને જીવંત રાખવાનો માર્ગ છે.
પાણી અને ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ: સાદા પાણી ઉપરાંત, શરીરમાં ક્ષાર જાળવી રાખવા માટે ORS અથવા લીંબુ શરબત જેવા પીણાંનું સેવન કરો.
દારૂથી સંપૂર્ણ અંતર: આ પ્રકારના વાતાવરણમાં દારૂની એક બુંદ પણ શરીરને નિર્જલીકૃત કરી શકે છે.
સચેત રહો: જો તમે અથવા તમારી આસપાસ કોઈને ગરમીની અસર દેખાય, તો તરત જ તેને છાયડામાં લઈ જાઓ અને ઠંડા પાણીની પટ્ટીઓ મૂકો.
સામાજિક જવાબદારી: અન્ય લોકોને પણ દારૂના જોખમો વિશે સમજાવો, ખાસ કરીને જેઓ પાણીની આસપાસ સમય વિતાવે છે.
કુદરત સામે આપણે હંમેશા લાચાર નથી હોતા, પણ આપણી આદતો ઘણીવાર આપણી મુશ્કેલી વધારે છે. પેરિસના આ પ્રતિબંધે સમગ્ર વિશ્વને એક પાઠ ભણાવ્યો છે કે જ્યારે પર્યાવરણ ખતરામાં હોય, ત્યારે આપણે આપણી જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરવા જ પડે. દારૂના નશામાં ડૂબેલા રહેવું એ હીટવેવમાં આત્મઘાતી બની શકે છે. સાવચેતી, હાઇડ્રેશન અને ઠંડકમાં રહેવું—આ ત્રણ વસ્તુઓ જ આ ગરમીમાં આપણને સુરક્ષિત રાખી શકે છે.
