બદલાતી વૈશ્વિક રાજનીતિ: ભારતીયોની પહેલી પસંદ કેમ બન્યા પુતિન? ટ્રમ્પ પરનો ભરોસો કેમ ઘટ્યો?
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ હંમેશા ગતિશીલ રહ્યું છે, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં જે રીતે વિશ્વના નેતાઓની લોકપ્રિયતામાં ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યા છે, તે ચોંકાવનારા છે. હાલમાં જ ‘પ્યુ રિસર્ચ સેન્ટર’ દ્વારા કરવામાં આવેલા એક નવા સર્વેક્ષણે વિશ્વના દેશોના મિજાજ પરથી પડદો ઉઠાવ્યો છે. આ સર્વેમાં ભારતને લઈને સૌથી રસપ્રદ તારણો સામે આવ્યા છે. ભારત જેવા લોકશાહી દેશમાં જ્યાં એક સમયે અમેરિકા અને તેના નેતૃત્વ પ્રત્યે ખૂબ જ સકારાત્મક દ્રષ્ટિકોણ હતો, ત્યાં હવે વલણો બદલાઈ રહ્યા છે. રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન ભારતીયોની પહેલી પસંદ બનીને ઉભર્યા છે, જ્યારે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની લોકપ્રિયતામાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે.
પુતિન પર કેમ વધ્યો ભારતીયોનો વિશ્વાસ?
સર્વે મુજબ, ભારતમાં ૫૧% લોકોએ રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન પર સૌથી વધુ ભરોસો વ્યક્ત કર્યો છે. આ આંકડો સૂચવે છે કે ભારત-રશિયાના દાયકાઓ જૂના મિત્રતાના સંબંધો અને રશિયા દ્વારા ભારતને આપવામાં આવતા ટેકાની અસર સામાન્ય લોકોના માનસ પર કેટલી ઊંડી છે. પુતિન એક ‘મજબૂત નેતા’ તરીકેની છબી ધરાવે છે, જે ભારતની ‘સ્ટ્રોંગ લીડરશીપ’ની વિચારધારા સાથે સુસંગત લાગે છે. બીજી તરફ, પાશ્ચાત્ય દેશોના નેતાઓ સાથેના સંબંધોમાં વધતી જતી જટિલતાઓ કદાચ ભારતીયોને પરંપરાગત મિત્ર રશિયા તરફ વધુ ખેંચી રહી છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ: લોકપ્રિયતામાં ઘટાડાનું કારણ
વર્ષ ૨૦૨૫માં ટ્રમ્પ પર ૫૧% ભારતીયોને ભરોસો હતો, જે આ વર્ષે ઘટીને ૩૯% પર આવી ગયો છે. એટલે કે માત્ર એક વર્ષમાં ૧૨% નો ઘટાડો. આ ઘટાડા પાછળ ટ્રમ્પની નીતિઓ જવાબદાર છે. તેમની ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ની નીતિ જે વિશ્વના અન્ય દેશો માટે ‘અમેરિકા સેલ્ફિશ’ જેવી બની ગઈ છે, તે ભારતીયોને ખાસ પસંદ નથી પડી.
ટ્રમ્પની ટૅરિફ (આયાત શુલ્ક) નીતિઓ, જેનાથી ભારતીય નિકાસકારોને ફટકો પડે છે, તે લોકોના નારાજગીનું મુખ્ય કારણ છે. આ ઉપરાંત, ઈરાન અને વેનેઝુએલા અંગેની કઠોર નીતિઓ, સ્થળાંતર (immigration) ના કડક નિયમો અને વૈશ્વિક મદદ આપતી સંસ્થાઓ (જેમ કે USAID) પર કાપ મૂકવાનો તેમનો નિર્ણય ભારતીયોના માનવતાવાદી અભિગમ સાથે મેળ ખાતો નથી. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ અને ગાઝા સંઘર્ષમાં ટ્રમ્પનું વલણ પણ ભારતીયોને પ્રભાવિત કરી શક્યું નથી.
અમેરિકાની છબી અને બદલાતો દ્રષ્ટિકોણ
સર્વેની સૌથી ચિંતાજનક વાત એ છે કે છેલ્લા ૨૦ વર્ષમાં પહેલીવાર ભારતની અંદર અમેરિકા પ્રત્યેની સકારાત્મક છબીમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. ૨૦૦૫માં જ્યારે વિશ્વ અમેરિકાના ઇરાક આક્રમણની ટીકા કરી રહ્યું હતું, ત્યારે પણ ભારતમાં અમેરિકાની રેટિંગ ૭૧% જેટલી ઊંચી હતી. હવે તે આંકડો નીચે જઈ રહ્યો છે. લોકો હવે એવું માનવા લાગ્યા છે કે અમેરિકા પોતાની વિદેશ નીતિ બનાવતી વખતે અન્ય દેશોના હિતોને બદલે ફક્ત પોતાના સ્વાર્થને જ જુએ છે. સર્વેમાં માત્ર ૩૨% લોકોએ જ એવું માન્યું કે અમેરિકા બીજાના હિતોનું ધ્યાન રાખે છે.
વૈશ્વિક મંચ પર ટ્રમ્પનું કદ
વિશ્વના ૩૬ દેશોમાં કરવામાં આવેલા આ સર્વેમાં કુલ ૭૬% લોકોએ ટ્રમ્પના વૈશ્વિક નેતૃત્વ પર અવિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો છે. માત્ર ૨૩% લોકો જ તેમના નિર્ણયો પર ભરોસો કરે છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ટ્રમ્પની નીતિઓ માત્ર ભારત જ નહીં, પણ યુરોપના દેશોમાં પણ ખૂબ અપ્રિય છે. જર્મની જેવા દેશમાં તો માત્ર ૧૬% લોકો ટ્રમ્પ પર ભરોસો કરે છે. ટ્રમ્પની ટૅરિફ નીતિને વૈશ્વિક સ્તરે માત્ર ૧૮% લોકોનું સમર્થન મળ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે દુનિયા ‘ટ્રેડ વોર’ (વેપાર યુદ્ધ) થી કંટાળી ગઈ છે.
ઇઝરાયેલ: ટ્રમ્પનો છેલ્લો ગઢ?
જ્યારે સમગ્ર વિશ્વમાં ટ્રમ્પનો વિરોધ થઈ રહ્યો છે, ત્યારે ઇઝરાયેલ એકમાત્ર એવો દેશ છે જ્યાં ટ્રમ્પ અને અમેરિકાની છબી હજુ પણ મજબૂત છે. ત્યાં ૮૧% લોકો અમેરિકાને સકારાત્મક માને છે અને ૬૬% લોકો ટ્રમ્પના નિર્ણયો પર ભરોસો કરે છે. આ એક એવા મજબૂત સંબંધનું ઉદાહરણ છે જ્યાં ટ્રમ્પની નીતિઓ ઇઝરાયેલના હિતો સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. જોકે, આ અપવાદ ગણવો રહ્યો.
મુસ્લિમ બહુલ દેશો અને અન્ય નેતાઓનો પ્રભાવ
વેસ્ટ બેંક અને યરૂશલેમના વિસ્તારોમાં તો ટ્રમ્પ માટે અવિશ્વાસની ચરમસીમા છે. ત્યાં માત્ર ૪% લોકો તેમને પસંદ કરે છે. તેનાથી વિપરીત, ત્યાં પણ લોકો વ્લાદિમીર પુતિન અને શી જિનપિંગ પર વધુ વિશ્વાસ વ્યક્ત કરે છે. આ સૂચવે છે કે દુનિયાના ઘણા ભાગોમાં અમેરિકાના પ્રભાવને પડકારવા માટે રશિયા અને ચીન એક વિકલ્પ તરીકે ઉભરી રહ્યા છે.
આ સર્વે માત્ર આંકડા નથી, પરંતુ એક રાજકીય સંકેત છે. જે વિશ્વ અમેરિકાના નેતૃત્વ હેઠળ સુરક્ષિત અનુભવતું હતું, તે હવે વૈકલ્પિક નેતૃત્વ તરફ જોઈ રહ્યું છે. ભારતીયોનો પુતિન પરનો વધતો વિશ્વાસ અને ટ્રમ્પ પરનો ઘટતો વિશ્વાસ એ વાતની સાબિતી છે કે લોકો હવે નેતાઓની વાતો પર નહીં, પણ તેમના નિર્ણયો અને દુનિયા પર થતી અસરો પર ધ્યાન આપી રહ્યા છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં હવે ‘પાવર ડિપ્લોમસી’ કરતા ‘પબ્લિક ઓપિનિયન’ (લોકમત) વધુ મહત્વનો બની રહ્યો છે. જો અમેરિકા પોતાની વૈશ્વિક વિશ્વસનીયતા પાછી મેળવવા માંગતું હોય, તો તેણે પોતાની વિદેશ નીતિમાં ફેરફાર કરીને ‘પોતાના હિત’ થી ઉપર ઉઠીને ‘વૈશ્વિક હિત’ વિશે વિચારવું પડશે. અન્યથા, પુતિન જેવા નેતાઓનું કદ વિશ્વ મંચ પર સતત વધતું રહેશે અને અમેરિકા એકલા પડી જશે.
આ સર્વેક્ષણ એ પણ યાદ અપાવે છે કે લોકશાહીમાં પણ નેતાઓની લોકપ્રિયતા કાયમી નથી. આજે જે જનતા ટ્રમ્પના ચાહક હતા, તે આવતીકાલે તેમની નીતિઓના કારણે ટીકાકાર પણ બની શકે છે. બદલાતા સમય સાથે નેતાઓએ પણ પોતાની વિચારધારા અને નીતિઓમાં પરિવર્તન લાવવું અનિવાર્ય છે.
