ડિજિટલ છેતરપિંડી કે લાપરવાહી? ગ્રાહકોના અધિકારોનું ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પર ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન!
તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે તમારી નજીકની કરિયાણાની દુકાનમાંથી ખરીદેલી ચોકલેટ અને ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પરથી મંગાવેલી એ જ બ્રાન્ડની ચોકલેટમાં શું તફાવત હોઈ શકે? પેકેજિંગ એક સમાન છે, સ્વાદ પણ એક છે, પરંતુ એક એવી વસ્તુ છે જે ઓનલાઈન શોપિંગમાં ગાયબ છે—તે છે તમારી ‘જાણકારી મેળવવાનો અને પસંદગી કરવાનો અધિકાર’.
જ્યારે તમે કોઈ ભૌતિક સ્ટોર પર જાઓ છો, ત્યારે તમે પેકેટને ઉલટાવીને તેની પાછળ આપેલી ઉત્પાદન તારીખ (Manufacturing Date) અને એક્સપાયરી ડેટ (Expiry Date) જોઈ શકો છો. આ માહિતીના આધારે જ તમે નક્કી કરો છો કે વસ્તુ ખરીદવી કે નહીં. પરંતુ, ઓનલાઈન શોપિંગમાં આ સ્થિતિ નથી. તમે એપ પર ઈમેજો સ્ક્રોલ કરી લો, ‘ડિસ્ક્રિપ્શન’ કે ‘સ્પેસિફિકેશન’ વિભાગ તપાસી લો, તમને ક્યાંય પણ આ મહત્વપૂર્ણ તારીખો જોવા મળશે નહીં.
શું સરકાર આ મુદ્દે મૌન છે?
ઘણા લોકોને એવું લાગે છે કે સરકાર આ બાબતે કોઈ પગલાં નથી લઈ રહી, પરંતુ વાસ્તવિકતા કંઈક અલગ છે. છેલ્લા બે વર્ષથી, સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરિટી (CCPA) અને ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (FSSAI) સતત આદેશો આપી રહી છે કે ઉત્પાદનો પર એક્સપાયરી ડેટ જેવી માહિતી પ્રદર્શિત કરવી ફરજિયાત છે. જોકે, ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સ તેને અવગણી રહ્યા છે. FSSAIએ તો છેલ્લા થોડા જ અઠવાડિયામાં ઈ-કોમર્સ ફૂડ બિઝનેસ ઓપરેટર્સને લગભગ ૨૭ નોટિસ ફટકારી છે, છતાં સંપૂર્ણ પાલન હજુ પણ ક્યાંય જોવા મળતું નથી.
કાયદો શું કહે છે?
ભારતમાં આ અંગે મજબૂત કાયદાકીય માળખું પહેલેથી જ અસ્તિત્વમાં છે:
-
લીગલ મેટ્રોલોજી એક્ટ, ૨૦૦૯: આ કાયદો અને તેની સાથે જોડાયેલા ૨૦૧૧ના નિયમો મુજબ, દરેક પેકેજ્ડ પ્રોડક્ટ પર ઉત્પાદન તારીખ, ચોખ્ખી માત્રા (net quantity), છૂટક કિંમત અને ‘બેસ્ટ બિફોર’ કે ‘યુઝ બાય’ ડેટ લખવી ફરજિયાત છે.
-
૨૦૧૭નો સુધારો: જ્યારે ભારતમાં ઈ-કોમર્સનો વિકાસ થઈ રહ્યો હતો, ત્યારે નિયમોમાં સુધારો કરીને સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ પર પણ આ તમામ વિગતો દર્શાવવી આવશ્યક છે.
-
૨૦૨૦ના નિયમો: FSSAI અને કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન (ઈ-કોમર્સ) રૂલ્સ, ૨૦૨૦ હેઠળ, ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ માટે એવી વ્યવસ્થા રાખવી જરૂરી છે કે જેનાથી ગ્રાહક ખરીદી કરતા પહેલા જરૂરી માહિતી મેળવી શકે.
કંપનીઓનું મૌન અને ગ્રાહકોની મૂંઝવણ
જ્યારે અમે બ્લિંકિટ (Blinkit), ઝેપ્ટો (Zepto), સ્વિગી ઇન્સ્ટામાર્ટ (Swiggy Instamart), બિગબાસ્કેટ (BigBasket), એમેઝોન નાઉ (Amazon Now) અને ફ્લિપકાર્ટ મિનિટ્સ (Flipkart Minutes) જેવી દિગ્ગજ કંપનીઓને પૂછ્યું કે તેઓ પ્રોડક્ટ લિસ્ટિંગમાં આ તારીખો કેમ નથી દર્શાવતી, ત્યારે કોઈ પણ પ્લેટફોર્મ તરફથી સંતોષકારક જવાબ મળ્યો નથી. કેટલાકે ૪૮ કલાકનો સમય માંગ્યો, પણ ૨૯ જૂન સુધી કોઈ પણ જવાબ આપવામાં આવ્યો નથી.
