દેશભક્તિ કે રાજકીય ધ્રુવીકરણ? જાણો શા માટે અમેરિકનોને પોતાના જ દેશ પર ગર્વ ઓછો થઈ રહ્યો છે
અમેરિકી ઇતિહાસમાં એક એવો સમય હતો જ્યારે ‘અમેરિકન હોવું’ તે વિશ્વભરના નાગરિકો માટે ગૌરવનો વિષય ગણાતો હતો. પરંતુ તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા બે મોટા સર્વેક્ષણો—એસોસિએટેડ પ્રેસ-NORC (AP-NORC) અને ગેલેપ (Gallup)—ના આંકડા એક બેચેન કરી દે તેવી હકીકત સામે લાવ્યા છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે છેલ્લા એક દાયકામાં અમેરિકાના ઇતિહાસ, લોકશાહી વ્યવસ્થા અને વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠાને લઈને પોતાના જ દેશવાસીઓમાં વિશ્વાસ અને ગર્વનું સ્તર ઝડપથી નીચે ગયું છે.
આંકડાઓની જુબાની: ગર્વમાં ઘટાડાનો દોર
આ સર્વેના પરિણામો ચોંકાવનારા છે. હાલમાં માત્ર 53 ટકા અમેરિકનો જ એવા છે જેઓ પોતાને અમેરિકન નાગરિક હોવા પર ‘ખૂબ જ’ ગર્વ અનુભવે છે. આ આંકડો વર્ષ 2001 પછીના સૌથી નીચલા સ્તરે છે. તેનાથી પણ વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે દેશની લોકશાહી કાર્યપ્રણાલીને લઈને જનતાનો દ્રષ્ટિકોણ બદલાયો છે. વર્ષ 2017માં જે આંકડો 42 ટકા હતો, તે હવે ઘટીને માત્ર 28 ટકા રહી ગયો છે.
ઘટાડો માત્ર રાજકારણ પૂરતો સીમિત નથી. દેશની સેના અને તેના ગૌરવશાળી ઇતિહાસને લઈને પણ લોકોની ધારણાઓ બદલાઈ છે. સર્વેક્ષણ મુજબ, સેના પર ગર્વ કરનારાઓની સંખ્યામાં 19 ટકા અને દેશના ઇતિહાસ પર ગર્વ કરનારાઓમાં 14 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. આ આંકડા એ વાતનો સ્પષ્ટ સંકેત છે કે અમેરિકી સમાજ એક મોટા વૈચારિક અને ભાવનાત્મક બદલાવના દોરમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે.
રાજકીય ધ્રુવીકરણ: વધતી જતી ખાઈ
આ ઘટાડા પાછળનું સૌથી મોટું કારણ અમેરિકામાં વધતું જતું રાજકીય ધ્રુવીકરણ છે. રિપોર્ટ જણાવે છે કે ડેમોક્રેટ સમર્થકો વચ્ચે નિરાશાનું સ્તર ખૂબ જ વધારે છે. આ ખાઈ એટલી પહોળી છે કે ગર્વની વ્યાખ્યા પણ હવે વિચારધારા પર આધારિત થઈ ગઈ છે. ગેલેપના ડેટા મુજબ, 70 ટકા રિપબ્લિકન પોતાને અમેરિકન હોવા પર ગર્વ અનુભવે છે, જ્યારે ડેમોક્રેટ્સ વચ્ચે આ આંકડો ઘટીને માત્ર 14 ટકા પર આવી ગયો છે. અપક્ષ મતદારોમાં પણ આ ભાવના માત્ર 28 ટકા છે.
તે સ્પષ્ટ છે કે દેશ પ્રત્યેનો દ્રષ્ટિકોણ હવે એ વાત પર નિર્ભર નથી કે ‘તમે કોણ છો’, પરંતુ એ વાત પર નિર્ભર થઈ ગયો છે કે ‘તમારી રાજકીય વિચારધારા શું છે’. આ વિભાજન માત્ર સામાજિક માળખાને જ અસર કરતું નથી, પરંતુ રાષ્ટ્ર નિર્માણના સામૂહિક વિઝનને પણ નબળું પાડી રહ્યું છે.
પેઢીઓનું અંતર: યુવા વિરુદ્ધ વડીલો
ગર્વની આ ઘટતી ભાવનામાં ઉંમરનું એક મોટું પાસું પણ સામે આવ્યું છે. સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે ઉંમર વધવાની સાથે દેશ પ્રત્યેનો લગાવ વધે છે. 60 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના લગભગ ત્રણ-ચતુર્થાંશ વડીલો માટે અમેરિકન ઓળખ આજે પણ ખૂબ જ મહત્વની છે. તેનાથી વિપરીત, 30 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના યુવાનોમાં આ ભાવના ઘણી નબળી જોવા મળે છે; માત્ર એક-તૃતીયાંશ યુવાનો જ પોતાની રાષ્ટ્રીય ઓળખને એટલું મહત્વ આપે છે.
આ પેઢીગત અંતર (Generation Gap) સૂચવે છે કે આધુનિક યુગના યુવાનો, જેમને આપણે ‘જનરેશન-ઝેડ’ અથવા ‘મિલેનિયલ્સ’ કહીએ છીએ, કદાચ અમેરિકી ઇતિહાસ અને સંસ્થાઓને તે દ્રષ્ટિકોણથી જોતા નથી જે રીતે તેમના પૂર્વજો જોતા હતા. તેમના માટે વ્યક્તિગત ઓળખ, વૈશ્વિક મુદ્દાઓ અને સામાજિક ન્યાય કદાચ રાષ્ટ્રીય ગૌરવ કરતાં વધી ગયા છે.
વંશીય ઓળખ અને રાષ્ટ્રીયતાનો પડકાર
સર્વેક્ષણમાં એક વધુ મહત્વનો મુદ્દો એ બહાર આવ્યો છે કે અમેરિકાની વિવિધ વસ્તી હવે પોતાની વંશીય અથવા જાતીય ઓળખને રાષ્ટ્રીય ઓળખ કરતા વધુ મહત્વ આપવા લાગી છે. ખાસ કરીને અશ્વેત અને હિસ્પેનિક સમુદાયના ઘણા લોકો માટે પોતાની સાંસ્કૃતિક મૂળિયાં પ્રત્યેનો આદર, અમેરિકન રાષ્ટ્રીય ઓળખ સાથે એક નવો દ્વંદ્વ પેદા કરી રહ્યો છે. આ દર્શાવે છે કે ‘મેલ્ટિંગ પોટ’ (વિવિધ સંસ્કૃતિઓનું મિલનસ્થાન) તરીકે જાણીતું અમેરિકા, હવે એક એવી જગ્યા બનતું જાય છે જ્યાં લોકો પોતાની નાની ઓળખને મોટી માની રહ્યા છે.
શું આશા હજુ બાકી છે?
આટલા નિરાશાજનક આંકડાઓ હોવા છતાં, એવું કહેવું ખોટું ગણાશે કે અમેરિકા પર ગર્વ સંપૂર્ણપણે ખતમ થઈ ગયો છે. સર્વેક્ષણમાં સામેલ ઘણા લોકોએ એ વાત સ્વીકારી કે અમેરિકામાં મળતી વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને પ્રગતિની તકો હજુ પણ તેમને ગર્વ કરવાનું કારણ આપે છે.
આ સ્થિતિ અમેરિકી લોકશાહી માટે એક ‘વેક-અપ કોલ’ છે. જ્યારે જનતાનો પોતાના ઇતિહાસ, સેના અને લોકશાહી સંસ્થાઓ પરથી વિશ્વાસ ઉઠવા લાગે, ત્યારે તે કોઈપણ દેશના ભવિષ્ય માટે ખતરાની ઘંટડી છે. લોકશાહી માત્ર કાગળ પર બનેલા કાયદાથી નહીં, પણ તેના પર જનતાના વિશ્વાસથી ચાલે છે. આજે અમેરિકા એક એવા વળાંક પર ઉભું છે જ્યાં તેને માત્ર તેના રાજકીય મતભેદો ઉકેલવાની જ જરૂર નથી, પરંતુ તેની નવી પેઢી સાથે એક નવો ‘રાષ્ટ્રીય સંવાદ’ શરૂ કરવાની પણ આવશ્યકતા છે, જેથી તે ગર્વ ફરીથી સ્થાપિત થઈ શકે જેણે ક્યારેક અમેરિકાને ‘દુનિયાનું નેતૃત્વ કરનાર’ રાષ્ટ્ર બનાવ્યું હતું.
