શું હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બનશે અમેરિકાનો નવો ભાગ? ટ્રમ્પના મોટા દાવાની જમીની હકીકત
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જાહેરાત કરી છે કે ઈરાન સાથેના સંઘર્ષ બાદ અમેરિકા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz)ને અમેરિકી ક્ષેત્ર જાહેર કરશે. ઈરાન સાથે વધતા ઘર્ષણ અને અમેરિકી નૌકાદળની નાકાબંધી વચ્ચે ટ્રમ્પનું આ નિવેદન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. પરંતુ સવાલ એ ઊભો થાય છે કે શું કોઈ દેશ કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગને પોતાની મરજીથી પોતાનો ભાગ જાહેર કરી શકે? આ અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ શું કહે છે તે સમજવું જરૂરી છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એ પર્સિયન ખાડી (Persian Gulf) અને ઓમાનની ખાડીને જોડતો એક અત્યંત સાંકડો જળમાર્ગ છે. તેના ઉત્તરીય કિનારે ઈરાન આવેલું છે અને દક્ષિણ કિનારે ઓમાન તથા સંયુક્ત અરબ અમીરાત (UAE) જેવા દેશો આવેલા છે. આ જળમાર્ગ તેના સૌથી સાંકડા પોઈન્ટ પર માત્ર ૩૪ કિલોમીટર પહોળો છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ આખો સમુદ્રી વિસ્તાર ઈરાન અને ઓમાનની સમુદ્રી સીમાઓ હેઠળ આવે છે, નહીં કે અમેરિકાની.
શું કહે છે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી કાયદો (UNCLOS)?
સમુદ્રો અને મહાસાગરો પરના અધિકારોને નિયંત્રિત કરવા માટે વિશ્વભરમાં ‘સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સમુદ્રી કાયદા સંધિ’ (UNCLOS – United Nations Convention on the Law of the Sea) અમલી છે, જેને સમુદ્રોનું બંધારણ પણ કહેવામાં આવે છે. હોર્મુઝ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય જળડમરૂમધ્યના કિસ્સામાં UNCLOSના નિયમો અત્યંત સ્પષ્ટ છે.
અનુચ્છેદ ૩૪ – તટીય દેશોની સાર્વભૌમત્વ: UNCLOS નો અનુચ્છેદ ૩૪ સ્પષ્ટ કરે છે કે કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થવાનો અધિકાર ત્યાંના તટીય દેશોની સાર્વભૌમત્વ કે ક્ષેત્રીય અધિકારક્ષેત્રને અસર કરતો નથી. એટલે કે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના પાણી, તેની નીચેની જમીન અને તેની ઉપરના આકાશ પર કાનૂની રીતે ઈરાન અને ઓમાનનો જ અધિકાર રહેશે. કોઈ ત્રીજો દેશ તેને પોતાની ટેરિટરી જાહેર કરી શકતો નથી.
અનુચ્છેદ ૩૮ – ટ્રાન્ઝિટ પેસેજનો અધિકાર: આ અનુચ્છેદ વિશ્વભરના જહાજોને આવા સ્ટ્રેટમાંથી વિનારોકટોક પસાર થવાનો ‘ટ્રાન્ઝિટ પેસેજ’નો અધિકાર આપે છે. આનો અર્થ એ છે કે તમામ દેશોના વેપારી અને સૈન્ય જહાજોને અહીંથી ઝડપથી અને સીધા પસાર થવાની આઝાદી છે, શરત માત્ર એટલી છે કે તેઓ તટીય દેશોની શાંતિ ભંગ ન કરે. કાનૂની રીતે હોર્મુઝ ન તો અમેરિકાનું હોઈ શકે અને ન તો ઈરાન કે ઓમાન તેને આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજો માટે કાયમ માટે બંધ કરી શકે.
તો પછી ટ્રમ્પે આ દાવો કેમ કર્યો?
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ટ્રમ્પનું આ નિવેદન કાનૂની ક્ષેત્ર કરતાં વધુ રાજકીય નિયંત્રણ અને પ્રભાવ દર્શાવવાની રમત છે. ક્ષેત્રીય તણાવની શરૂઆતથી ઈરાને આ વિસ્તારમાં પોતાનું નિયંત્રણ સ્થાપવાનો પ્રયાસ કર્યો છે અને કેટલાક નાગરિક જહાજોને રોક્યા છે, જેના જવાબમાં અમેરિકાએ પણ નાકાબંધી કરી છે.
ટ્રમ્પનો આ દાવો વર્તમાન નિયંત્રણની રાજનીતિ દર્શાવે છે. તાજેતરમાં તેમણે દાવો કર્યો હતો કે હોર્મુઝ પર અમેરિકાનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ છે, છતાં જહાજોની અવરજવર સામાન્ય થઈ નથી. હાલમાં એક દિવસમાં આશરે ૧૪ જહાજો જ પસાર થઈ રહ્યા છે, જ્યારે સંઘર્ષ પહેલાં દરરોજ ૧૩૦થી વધુ જહાજો પસાર થતા હતા. આમ, આ જાહેરાત જમીની સ્તરે કાનૂની હક કરતાં વધુ દબાણ અને રાજકીય સંદેશ આપવાના સાધન તરીકે જોવામાં આવે છે.
હોર્મુઝ આખી દુનિયા માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માત્ર ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના વિવાદનો વિષય નથી, પરંતુ તે સમગ્ર વિશ્વના ઊર્જા વેપારનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે. તાજેતરના ડેટા અનુસાર, ૨૦૨૫ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં હોર્મુઝમાંથી સરેરાશ ૨.૦૪ કરોડ બેરલ તેલ દરરોજ પસાર થતું હતું, પરંતુ ૨૦૨૬ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં યુદ્ધની અસરને કારણે તે ઘટીને દરરોજ ૧.૪૬ કરોડ બેરલ રહી ગયું છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન હોર્મુઝમાંથી પસાર થતો LNG પણ ૧૧.૭ થી ઘટીને ૭.૩ અબજ ક્યુબિક ફીટ પ્રતિદિન થઈ ગયો છે.
આની સીધી અસર ભારત જેવા એશિયાઈ દેશો પર પડે છે, કારણ કે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા તેલ અને LNGનો મોટો હિસ્સો એશિયાઈ દેશોમાં જાય છે. ૨૦૨૪માં હોર્મુઝમાંથી પસાર થતી ગ્લોબલ LNG સપ્લાયનો આશરે ૮૩% હિસ્સો એશિયા ગયો હતો, જેમાં ભારત, ચીન અને દક્ષિણ કોરિયામાં ૫૨% LNG ગયું હતું. હાલમાં હુમલા અને તણાવ વધવાથી બ્રિજ બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ વધીને $૮૮.૫૨ પ્રતિ બેરલ પહોંચી ગયા છે, જે આ વૈશ્વિક ઊર્જા સંકટની ગંભીરતા દર્શાવે છે.
