લોકશાહી માટે સોશિયલ મીડિયા કેટલું ફાયદાકારક? 37 દેશોના સર્વેમાં ભારતની વિચારસરણી અલગ
આજના સમયમાં સોશિયલ મીડિયા લોકોના રોજિંદા જીવનનો મહત્વનો ભાગ બની ગયું છે. એક સમયે તેનો ઉપયોગ માત્ર મિત્રો સાથે વાતચીત કરવા, ફોટા-વિડિયો શેર કરવા અથવા મનોરંજન માટે થતો હતો. પરંતુ હવે તેની ભૂમિકા ઘણી મોટી બની ગઈ છે. ચૂંટણીથી લઈને રાજકીય ચર્ચા, સરકારના નિર્ણયો, સામાજિક મુદ્દાઓ અને જનમત ઘડવા સુધી સોશિયલ મીડિયા સીધી અસર કરી રહ્યું છે.
આ સ્થિતિમાં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે સોશિયલ મીડિયા લોકશાહીને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે કે પછી તેના માટે નવી મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી રહ્યું છે? આ સવાલનો જવાબ જાણવા માટે કરવામાં આવેલા એક વૈશ્વિક સર્વેમાં 37 દેશોના લોકોની રાય લેવામાં આવી છે. સર્વેના પરિણામો દર્શાવે છે કે દુનિયાભરમાં સોશિયલ મીડિયાને લઈને લોકોની વિચારસરણી એકસરખી નથી. ખાસ કરીને ભારત અને અમેરિકા જેવા દેશોની વચ્ચે મોટો તફાવત જોવા મળે છે.
ભારતના લોકો સોશિયલ મીડિયાને વધુ સકારાત્મક રીતે જુએ છે
સર્વે અનુસાર ભારતમાં 66 ટકા લોકો માને છે કે સોશિયલ મીડિયા લોકશાહી માટે સારી બાબત છે. જ્યારે 23 ટકા ભારતીયોએ તેને લોકશાહી માટે ખરાબ ગણાવ્યું છે.
ભારતમાં 66 ટકા લોકોનું માનવું છે કે ઈન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયાના કારણે લોકોને દેશ-દુનિયામાં શું ચાલી રહ્યું છે તેની માહિતી ઝડપથી મળે છે. બીજી તરફ 55 ટકા લોકો માને છે કે સોશિયલ મીડિયાએ સામાન્ય લોકોને રાજકીય મુદ્દાઓ પર પોતાનો અભિપ્રાય વ્યક્ત કરવાની વધુ તક આપી છે.
પરંતુ આ જ લોકો સોશિયલ મીડિયાના નકારાત્મક પાસાને પણ સ્વીકારે છે. 62 ટકા ભારતીયો માને છે કે ઈન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયાના કારણે ખોટી માહિતી અને અફવાઓ દ્વારા લોકોને પ્રભાવિત કરવાનું સરળ બન્યું છે. જ્યારે 51 ટકા લોકોનું માનવું છે કે તેના કારણે રાજકીય વિચારો વચ્ચેનું વિભાજન વધ્યું છે.
અર્થાત્ ભારતમાં સોશિયલ મીડિયાને લઈને લોકોની રાય સંપૂર્ણપણે એકતરફી નથી. લોકોને તેના ફાયદા દેખાય છે, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલા જોખમોની પણ જાણકારી છે.
37 દેશોના લોકોની રાય શું કહે છે?
વૈશ્વિક સ્તરે જોવામાં આવે તો સોશિયલ મીડિયાની ભૂમિકા બે ધારવાળી તલવાર જેવી જોવા મળે છે.
37 દેશોના સરેરાશ આંકડા મુજબ 77 ટકા લોકો માને છે કે ઈન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયાએ લોકોને વર્તમાન ઘટનાઓ વિશે વધુ માહિતી મેળવવામાં મદદ કરી છે. એટલે કે દુનિયાના મોટા ભાગના લોકો સોશિયલ મીડિયાને માહિતી મેળવવાનું મહત્વનું માધ્યમ માને છે.
તે જ સમયે 60 ટકા લોકોનું માનવું છે કે સોશિયલ મીડિયાના કારણે લોકોને રાજકીય મુદ્દાઓ પર પોતાનો અવાજ ઉઠાવવાની વધુ તક મળી છે.
પરંતુ બીજી તરફ 79 ટકા લોકો માને છે કે સોશિયલ મીડિયા અને ઈન્ટરનેટના કારણે ખોટી માહિતી અથવા અફવાઓ ફેલાવીને લોકોને પ્રભાવિત કરવાનું સરળ બન્યું છે. 68 ટકા લોકોનું માનવું છે કે સોશિયલ મીડિયાએ રાજકીય વિચારો વચ્ચેનું અંતર વધુ વધાર્યું છે.
આ આંકડા બતાવે છે કે સોશિયલ મીડિયા લોકોને જાણકાર અને સક્રિય બનાવે છે, પરંતુ તે જ સમયે ખોટી માહિતી અને રાજકીય ધ્રુવીકરણનું જોખમ પણ વધારી શકે છે.
અમેરિકામાં ભારતથી એકદમ અલગ તસવીર
અમેરિકામાં સોશિયલ મીડિયાને લઈને લોકોની રાય ભારત કરતાં ઘણી અલગ જોવા મળે છે. અહીં 64 ટકા લોકો માને છે કે સોશિયલ મીડિયા લોકશાહી માટે નુકસાનકારક છે, જ્યારે 34 ટકા લોકો તેને ફાયદાકારક માને છે.
અમેરિકામાં 87 ટકા લોકોનું માનવું છે કે સોશિયલ મીડિયા અને ઈન્ટરનેટના માધ્યમથી ખોટી માહિતી અથવા અફવાઓ ફેલાવીને લોકોને પ્રભાવિત કરવાનું સરળ બન્યું છે. જ્યારે 81 ટકા લોકો માને છે કે સોશિયલ મીડિયાના કારણે રાજકીય મતભેદ વધુ ઊંડા થયા છે.
આમ, ભારતમાં જ્યાં સોશિયલ મીડિયાને લઈને સકારાત્મક અભિગમ વધારે જોવા મળે છે, ત્યાં અમેરિકામાં તેના નકારાત્મક પ્રભાવ અંગે ચિંતા વધુ જોવા મળે છે.
યુરોપના દેશોમાં પણ ચિંતા વધારે
યુરોપના અનેક દેશોમાં સોશિયલ મીડિયાને લોકશાહી માટે જોખમી માનનારા લોકોની સંખ્યા નોંધપાત્ર છે.
નીદર્લેન્ડ્સમાં 70 ટકા લોકોએ સોશિયલ મીડિયાને લોકશાહી માટે ખરાબ ગણાવ્યું છે. ફ્રાન્સમાં આ પ્રમાણ 65 ટકા, અમેરિકામાં 64 ટકા, જર્મનીમાં 61 ટકા અને બ્રિટનમાં 56 ટકા છે.
જોકે યુરોપના દરેક દેશમાં સ્થિતિ એકસરખી નથી. પોલેન્ડમાં 55 ટકા, ઈટાલીમાં 54 ટકા અને ગ્રીસમાં 53 ટકા લોકો સોશિયલ મીડિયાને લોકશાહી માટે સારી બાબત માને છે.
એટલે કે એક જ ખંડમાં આવેલા દેશોમાં પણ સોશિયલ મીડિયાના રાજકીય પ્રભાવ અંગે લોકોની વિચારસરણીમાં નોંધપાત્ર તફાવત જોવા મળે છે.
એશિયા અને આફ્રિકામાં સોશિયલ મીડિયા પ્રત્યે સકારાત્મક વલણ
એશિયાના કેટલાક દેશોમાં સોશિયલ મીડિયાને લોકશાહી માટે ફાયદાકારક માનનારા લોકોનું પ્રમાણ ઊંચું છે.
થાઈલેન્ડ અને સિંગાપોરમાં 77 ટકા લોકો સોશિયલ મીડિયાને સારી બાબત માને છે. ફિલિપાઈન્સમાં આ પ્રમાણ 74 ટકા, મલેશિયામાં 71 ટકા અને બાંગ્લાદેશમાં 67 ટકા છે. પાકિસ્તાનમાં 62 ટકા અને ઈન્ડોનેશિયામાં 55 ટકા લોકો સોશિયલ મીડિયાને લોકશાહી માટે ફાયદાકારક માને છે.
દક્ષિણ કોરિયામાં 52 ટકા લોકોએ તેને સારું ગણાવ્યું છે, જ્યારે 38 ટકા લોકો તેને ખરાબ માને છે.
આફ્રિકામાં પણ સોશિયલ મીડિયા પ્રત્યે સકારાત્મક અભિગમ જોવા મળે છે. નાઈજીરિયામાં 80 ટકા, કેન્યામાં 75 ટકા અને ઘાનામાં 72 ટકા લોકો સોશિયલ મીડિયાને લોકશાહી માટે સારી બાબત માને છે.
લેટિન અમેરિકામાં મેક્સિકોમાં 69 ટકા, બ્રાઝિલમાં 65 ટકા અને કોલંબિયામાં 63 ટકા લોકોનો અભિગમ સકારાત્મક રહ્યો છે.
ભારતમાં યુવાનોનો સોશિયલ મીડિયા પર વધુ વિશ્વાસ
ભારતના આંકડાઓમાં ઉંમર પ્રમાણે પણ મોટો તફાવત જોવા મળે છે. 18થી 34 વર્ષની ઉંમરના 74 ટકા લોકો સોશિયલ મીડિયાને લોકશાહી માટે સારું માને છે.
35થી 49 વર્ષની ઉંમરના લોકોમાં આ પ્રમાણ 69 ટકા છે. જ્યારે 50 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના લોકોમાં તે ઘટીને 50 ટકા થઈ જાય છે.
આ દર્શાવે છે કે યુવા પેઢી સોશિયલ મીડિયાને માહિતી મેળવવા અને પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાના માધ્યમ તરીકે વધુ સ્વીકારી રહી છે.
બ્રિટન અને અમેરિકામાં પણ ઉંમર પ્રમાણે આવો તફાવત જોવા મળે છે. બ્રિટનમાં 18થી 34 વર્ષના 60 ટકા લોકો સોશિયલ મીડિયાને સારું માને છે, જ્યારે 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોમાં આ પ્રમાણ 31 ટકા છે. અમેરિકામાં 35 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના 44 ટકા લોકો તેને ફાયદાકારક માને છે, જ્યારે 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોમાં આ આંકડો 28 ટકા છે.
નાઈજીરિયા સૌથી વધુ સકારાત્મક દેશોમાં આગળ
સર્વેમાં સોશિયલ મીડિયાને લોકશાહી માટે સારું માનનારા દેશોમાં નાઈજીરિયા સૌથી ઊંચા આંકડા સાથે જોવા મળે છે. અહીં 80 ટકા લોકો સોશિયલ મીડિયાને ફાયદાકારક માને છે.
થાઈલેન્ડ અને સિંગાપોરમાં 77-77 ટકા લોકોનો અભિગમ સકારાત્મક છે. ફિલિપાઈન્સમાં 74 ટકા અને મલેશિયામાં 71 ટકા લોકો સોશિયલ મીડિયાને લોકશાહી માટે સારું માને છે.
બીજી તરફ સોશિયલ મીડિયા અંગે સૌથી વધુ ચિંતા વ્યક્ત કરનારા દેશોમાં નીદર્લેન્ડ્સ, ફ્રાન્સ, અમેરિકા, જર્મની અને બ્રિટનનો સમાવેશ થાય છે.
2022 પછી કેટલાક દેશોમાં ચિંતા વધી
સર્વેમાં અગાઉના વર્ષોની સરખામણી પણ રસપ્રદ છે. જર્મનીમાં સોશિયલ મીડિયાને લોકશાહી માટે ખરાબ માનનારા લોકોનું પ્રમાણ 2022માં 41 ટકા હતું, જે 2026માં વધીને 61 ટકા થયું છે.
ફ્રાન્સમાં આ પ્રમાણ 51 ટકાથી વધીને 65 ટકા અને બ્રિટનમાં 48 ટકાથી વધીને 56 ટકા થયું છે. કેનેડામાં પણ 47 ટકાથી વધીને 55 ટકા થયું છે.
નીદર્લેન્ડ્સમાં આ વધારો વધુ નોંધપાત્ર રહ્યો છે, જ્યાં 2022માં 54 ટકા લોકો સોશિયલ મીડિયાને ખરાબ માનતા હતા અને હવે આ પ્રમાણ 70 ટકા થયું છે. જાપાનમાં પણ 23 ટકાથી વધીને 43 ટકા લોકો આવું માને છે.
જોકે દરેક દેશમાં આવો વધારો થયો નથી. અમેરિકામાં 2022 અને 2026 બંનેમાં 64 ટકા લોકોએ સોશિયલ મીડિયાને લોકશાહી માટે ખરાબ ગણાવ્યું છે.
સોશિયલ મીડિયા એટલે ફાયદો કે નુકસાન?
આ સમગ્ર સર્વેનો સૌથી મહત્વનો સંદેશ એ છે કે સોશિયલ મીડિયાને માત્ર સારું કે માત્ર ખરાબ કહી શકાય નહીં. એક તરફ તે લોકોને ઝડપી માહિતી આપે છે, રાજકીય ચર્ચામાં ભાગ લેવાની તક આપે છે અને સામાન્ય વ્યક્તિને પોતાનો અવાજ પહોંચાડવાનું માધ્યમ આપે છે.
બીજી તરફ ખોટી માહિતી, અફવાઓ, ભ્રામક સામગ્રી અને રાજકીય વિભાજન જેવી સમસ્યાઓ પણ તેની સાથે જોડાયેલી છે.
37 દેશોના આંકડા પણ આ જ દ્વિધા દર્શાવે છે. 77 ટકા લોકો માને છે કે સોશિયલ મીડિયાથી માહિતી વધી છે, પરંતુ 79 ટકા લોકો ખોટી માહિતીથી પ્રભાવિત થવાના જોખમને સ્વીકારે છે. 60 ટકા લોકો તેને રાજકીય અવાજ માટે ઉપયોગી માને છે, જ્યારે 68 ટકા લોકો રાજકીય વિભાજન વધ્યું હોવાનું કહે છે.
અંતે, સોશિયલ મીડિયા લોકશાહી પર કેવી અસર કરે છે તે માત્ર ટેક્નોલોજી પર નહીં, પરંતુ તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે, લોકો માહિતીની ખરાઈ કેવી રીતે કરે છે અને રાજકીય ચર્ચામાં કેટલી જવાબદારીથી ભાગ લે છે તેના પર પણ આધાર રાખે છે. આ સર્વે દુનિયાના અલગ-અલગ સમાજોમાં સોશિયલ મીડિયા પ્રત્યે બદલાતી માનસિકતાની એક રસપ્રદ તસવીર રજૂ કરે છે.
