લલિત મોદીને મળ્યો બ્રિટિશ પાસપોર્ટ! ED અને ભારતીય એજન્સીઓ માટે વધી મુશ્કેલી?
ભારતીય ક્રિકેટ જગતમાં ગ્લેમર, મનોરંજન અને અઢળક પૈસાની ચમક લાવનાર ઇન્ડિયન પ્રીમિયર લીગ (IPL) ના પૂર્વ કમિશનર લલિત મોદી ફરી એકવાર રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી ગયા છે. છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી લંડનમાં વૈભવી અને ઠાઠમાઠભરી જિંદગી વિતાવી રહેલા લલિત મોદીએ હવે સત્તાવાર રીતે બ્રિટનની નાગરિકતા (British Citizenship) હાંસલ કરી લીધી છે.
વિશ્વવિખ્યાત ‘ઓક્સફર્ડ યુનિયન’ (Oxford Union) માં પોતાના એક સંબોધન દરમિયાન તેમણે પોતે જ આ વાતનો જાહેરમાં ખુલાસો કર્યો હતો અને બ્રિટિશ લોકોનો આભાર માન્યો હતો. લલિત મોદીના હાથમાં બ્રિટિશ પાસપોર્ટ આવતાની સાથે જ ભારતના કાયદાકીય અને રાજકીય વર્તુળોમાં ભારે ખળભળાટ મચી ગયો છે. દેશભરમાં અત્યારે સૌથી મોટો સવાલ એ ચર્ચાઈ રહ્યો છે કે શું હવે ભારતીય તપાસ એજન્સીઓના પ્રયાસો પર પાણી ફરી વળશે? શું લલિત મોદીને હવે ક્યારેય ભારત પરત લાવી શકાશે નહીં? ચાલો, વિગતવાર સમજીએ કે બ્રિટિશ નાગરિકતા મળ્યા બાદ લલિત મોદીનો હાઈ-પ્રોફાઈલ કેસ કયા નિર્ણાયક વળાંક પર આવીને ઊભો રહ્યો છે.

૨૦૧૦ માં ભારત છોડીને લંડન ભાગી ગયા હતા લલિત મોદી
લલિત મોદી પર લાગેલા ગંભીર આરોપોની યાદી ઘણી લાંબી છે. IPL ની શરૂઆતની સીઝનમાં નાણાકીય અનિયમિતતાઓ, સત્તાનો દુરુપયોગ અને કરોડો રૂપિયાની હેરાફેરીના ગંભીર આક્ષેપો સામે આવ્યા બાદ ભારતીય ક્રિકેટ કંટ્રોલ બોર્ડ (BCCI) એ તેમને પદ પરથી સસ્પેન્ડ કરી દીધા હતા. આ કાર્યવાહીના તરત જ બાદ, મે ૨૦૧૦ માં લલિત મોદી ભારત છોડીને લંડન જતા રહ્યા હતા અને ત્યારથી આજદિન સુધી તેઓ ક્યારેય ભારતની ધરતી પર પરત ફર્યા નથી.
ભારતમાં એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) દ્વારા તેમને વારંવાર પૂછપરછ માટે સમન્સ પાઠવવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તેમણે દરેક વખતે તેનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું. આખરે વર્ષ ૨૦૧૫ માં એક વિશેષ અદાલતે તેમની વિરુદ્ધ બિન-જામીનપાત્ર વોરંટ (Non-bailable warrant) જારી કર્યું હતું. લલિત મોદી પર IPL ટીમોની હરાજીની બોલીમાં ગેરરીતિ આચરવી, મની લોન્ડરિંગ (નાણાંની હેરફેર) અને વિદેશી હૂંડિયામણ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ (FEMA) ના ગંભીર ઉલ્લંઘન જેવા અનેક ફોજદારી કેસો નોંધાયેલા છે.
શું બ્રિટિશ નાગરિકતા મળ્યા બાદ લલિત મોદીનું પ્રત્યર્પણ અશક્ય બની ગયું છે?
આ ઘટનાક્રમ બાદ સામાન્ય લોકોમાં એવી ધારણા બંધાઈ રહી છે કે હવે લલિત મોદી કાયદાની પકડમાંથી સંપૂર્ણપણે છટકી ગયા છે. પરંતુ, દેશના ટોચના કાયદાકીય નિષ્ણાતો અને સુપ્રીમ કોર્ટના વકીલોનું માનવું કંઈક અલગ છે. તેમના મતે, બ્રિટનની નાગરિકતા મળી જવાનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી થતો કે લલિત મોદી ભારતીય કાયદાના સકંજામાંથી કાયમ માટે આઝાદ થઈ ગયા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના વરિષ્ઠ વકીલોના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત અને બ્રિટન વચ્ચે વર્ષ ૧૯૯૨ માં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ‘પ્રત્યર્પણ સંધિ’ (Extradition Treaty) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ સંધિના અનુચ્છેદ ૪ (Article 4) માં એવી કોઈ જ જોગવાઈ નથી, જે કોઈ પણ આરોપીને માત્ર બીજા દેશની નાગરિકતા મેળવી લેવાના આધાર પર પ્રત્યર્પણમાંથી મુક્તિ આપતી હોય. પ્રત્યર્પણ એ એક એવી આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાકીય પ્રક્રિયા છે, જેના હેઠળ એક દેશ કોઈ ગંભીર ગુનાના આરોપીને બીજા દેશને સોંપે છે, જેથી તેના પર ત્યાંની અદાલતમાં કાયદેસરનો કેસ ચલાવી શકાય. આ સંધિ હેઠળ બ્રિટિશ નાગરિકોને પણ ગુનાની ગંભીરતાના આધારે ભારત મોકલી શકાય છે.
બ્રિટિશ નાગરિક બન્યા બાદ લલિત મોદીને કયા નવા કાયદાકીય ફાયદા મળશે?
ભલે કાયદાકીય રીતે લલિત મોદીને ભારત પરત લાવવા અશક્ય ન બન્યા હોય, પરંતુ વ્યવહારિક દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ તો ભારતીય એજન્સીઓ માટે આ રસ્તો અગાઉની સરખામણીમાં ઘણો વધુ કપરો અને જટિલ જરૂર બની ગયો છે. બ્રિટનના સત્તાવાર નાગરિક બન્યા બાદ હવે લલિત મોદીને ત્યાંના બંધારણ અને સ્થાનિક કાયદાઓ હેઠળ સંપૂર્ણ સુરક્ષા અને રક્ષણ પ્રાપ્ત થશે.

આની સૌથી સીધી અને મોટી અસર એ થશે કે હવે તેમને માત્ર ઇમિગ્રેશન કે વિઝા નિયમોના ઉલ્લંઘનના આધારે બ્રિટનમાંથી ડિપોર્ટ (દેશનિકાલ) કરી શકાશે નહીં, કારણ કે હવે તેઓ તે દેશના કાયદેસરના નાગરિક છે. આ ઉપરાંત, બ્રિટિશ પાસપોર્ટ ધારક હોવાના નાતે તેમને બ્રિટિશ સરકાર તરફથી કૂટનીતિક અને કાયદાકીય સહાયતા પણ મળી શકશે. હવે જો ભારત સરકાર તેમને પરત લાવવા માંગતી હોય, તો બ્રિટનની અદાલતોમાં તેમની સામેના આરોપો સાબિત કરવા માટે અત્યંત નક્કર, પારદર્શક અને નકારી ન શકાય તેવા પુરાવાઓ રજૂ કરવા પડશે, જે પ્રક્રિયા ઘણી લાંબી ચાલી શકે છે.
શું હવે લલિત મોદીની ભારતીય નાગરિકતા કાયમ માટે સમાપ્ત થઈ ગઈ છે?
બ્રિટનની નાગરિકતા સ્વીકારવાની સાથે જ લલિત મોદીની ભારતીય નાગરિકતા આપોઆપ સમાપ્ત થઈ ગઈ છે. હકીકતમાં, ભારતીય બંધારણ અને ભારતીય નાગરિકતા અધિનિયમ, ૧૯૫૫ (Indian Citizenship Act) હેઠળ ભારતમાં ‘બેવડી નાગરિકતા’ (Dual Citizenship) ની કોઈ જ વ્યવસ્થા નથી.
ભારતના કાયદા મુજબ, જો કોઈ પણ ભારતીય નાગરિક સ્વેચ્છાએ કોઈ અન્ય દેશની નાગરિકતા ગ્રહણ કરી લે છે, તો તે જ ક્ષણે તેની ભારતીય નાગરિકતા આપમેળે જ રદ થઈ જાય છે. તેણે પોતાનો ભારતીય પાસપોર્ટ પણ જમા કરાવવો પડે છે. આ કાયદાકીય જોગવાઈ મુજબ, હવે લલિત મોદી કાગળ પર અને સત્તાવાર રીતે સંપૂર્ણપણે એક વિદેશી નાગરિક બની ચૂક્યા છે.
