ભારતની નવી જળ-રણનીતિથી પાકિસ્તાનની ૨૪ કરોડની વસ્તી સંકટમાં!
શું પાણી હવે ભારત અને પાકિસ્તાનના સંબંધોમાં ‘અંતિમ શસ્ત્ર’ બની ગયું છે? આ સવાલ છેલ્લા કેટલાક સમયથી આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચાઓના કેન્દ્રમાં છે. તાજેતરમાં પાકિસ્તાનના સિંધુ જળ આયોગના કમિશનર મેહર અલી શાહ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા આંકડાઓએ આ સમગ્ર મામલાને એક નવો અને ગંભીર વળાંક આપ્યો છે. ભારત દ્વારા સિંધુ જળ સંધિ (Indus Waters Treaty) ને સ્થગિત કર્યા બાદ, પાકિસ્તાનની નદીઓમાં પાણીનો પ્રવાહ માત્ર ઘટ્યો જ નથી, પરંતુ ચિંતાજનક રીતે નીચે ગગડી ગયો છે.
આંકડાઓની જુબાની: દુષ્કાળની આહટ
આંકડા કોઈપણ દેશની સ્થિતિને સ્પષ્ટપણે રજૂ કરે છે. પાકિસ્તાનના સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર, મે ૨૦૨૬માં મરાલા બ્રિજ પાસે ચિનાબ નદીના પાણીમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. પહેલા જ્યાં સરેરાશ ૨૧,૮૮૭ ક્યુસેક પાણી પાકિસ્તાન પહોંચી રહ્યું હતું, ત્યાં હવે તે ઘટીને માત્ર ૫,૬૮૯ ક્યુસેક રહી ગયું છે.
આ તો માત્ર એક ઝલક છે. મેહર અલી શાહના મતે, મે ૨૦૨૫ પછી સ્થિતિ સતત બગડતી જઈ રહી છે. જો આપણે જૂના આંકડાઓ પર નજર કરીએ, તો ભારતના નિર્ણય પહેલા પાકિસ્તાનને સરેરાશ ૪૬,૦૦૦ થી ૪૮,૦૦૦ ક્યુસેક પાણી મળતું હતું. પરંતુ હવે ચિનાબ નદીમાં જ લગભગ ૧૬,૦૦૦ ક્યુસેક પાણીની ભારે અછત જોવા મળી રહી છે. ડિસેમ્બરના આંકડાઓમાં તો સ્થિતિ વધુ ખરાબ હતી, જ્યારે પ્રવાહ ઘટીને ૮૭૦ ક્યુસેક સુધી પહોંચી ગયો હતો.
પાણી વાળવું: ભારતની નવી રણનીતિ
પાકિસ્તાનનો આરોપ છે કે ભારત હવે ચિનાબ નદીના પાણીને વ્યાસ નદી તરફ વાળવાની રણનીતિ પર કામ કરી રહ્યું છે. આ માટે ભારત ઝડપથી ડેમનું નિર્માણ અને પાયાની સુવિધાઓમાં ફેરફાર કરી રહ્યું છે. પાકિસ્તાનની ચિંતા એ છે કે જો ભારત પશ્ચિમ તરફ વહેતી સિંધુ, ચિનાબ અને ઝેલમ જેવી નદીઓનો જળમાર્ગ બદલવામાં સંપૂર્ણ સફળ થઈ જશે, તો પાકિસ્તાનને મળતું પાણી ‘ટીપે-ટીપે’ માટે પણ તરસી જશે.
૨૪ કરોડ લોકોની ‘જીવનરેખા’ જોખમમાં
પાકિસ્તાન માટે આ માત્ર પાણીનો મુદ્દો નથી, પરંતુ તેના અસ્તિત્વનો પ્રશ્ન છે. પાકિસ્તાનની ૨૪ કરોડની વસ્તીનો મોટો હિસ્સો સીધો આ નદીઓના પાણી પર નિર્ભર છે. પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થાનો લગભગ ચોથો ભાગ કૃષિમાંથી આવે છે. પાકની વાવણીના અત્યંત નાજુક સમયે જ્યારે પાણીની સૌથી વધુ જરૂર હોય છે, ત્યારે પ્રવાહમાં આવેલો આ ઘટાડો ત્યાંના ખેડૂતો માટે કોઈ તબાહીથી ઓછો નથી.
પાકિસ્તાનના ઉપવડાપ્રધાન ઇશાક ડારે ખુલ્લેઆમ ભારત પર ‘પાણીને શસ્ત્ર તરીકે વાપરવાનો’ આરોપ લગાવ્યો છે. બીજી તરફ, બિલાવલ ભુટ્ટો જેવા નેતાઓ તેને એક આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદની જેમ જોઈ રહ્યા છે. પાકિસ્તાનનો દાવો છે કે ભારત માત્ર પાણી રોકી રહ્યું નથી, પરંતુ તે ચાર અલગ-અલગ રીતે પાકિસ્તાનના કૃષિ અને આર્થિક માળખાને અસ્થિર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
પાકિસ્તાનની બેચેની કેમ વધી ગઈ છે?
પાકિસ્તાન માટે સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે તેની પાસે વિકલ્પો ખૂબ ઓછા છે. સિંધુ જળ સંધિના સ્થગિત થયા પછી, રાજદ્વારી રસ્તાઓ પણ લગભગ બંધ થઈ ગયા છે. મે ૨૦૨૫માં પહેલગામ હુમલા બાદ ભારત દ્વારા લેવાયેલા કડક નિર્ણયોએ પાકિસ્તાન સરકારને સ્તબ્ધ કરી દીધી છે. તેમને હવે એ ડર સતાવી રહ્યો છે કે આવનારા દિવસોમાં ભારત વધુ કડકાઈ દાખવી શકે છે, જેનાથી માત્ર પીવાનું પાણી જ નહીં, પરંતુ વીજળી ઉત્પાદન અને સિંચાઈની આખી વ્યવસ્થા ખોરવાઈ શકે છે.
ભવિષ્યમાં એક ઝલક
આ સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરે છે કે દક્ષિણ એશિયામાં જળ સુરક્ષા હવે એક ખૂબ મોટો રાજકીય મુદ્દો બની ગઈ છે. જ્યાં ભારતનો તર્ક છે કે તે પોતાના અધિકારોનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે અને વિકાસ કાર્યોમાં વ્યસ્ત છે, ત્યાં પાકિસ્તાન તેને પોતાની વિરુદ્ધ એક સુનિયોજિત ઘેરાબંધી માને છે.
હકીકત એ છે કે નદીના કુદરતી પ્રવાહમાં આવતો આ બદલાવ પાકિસ્તાનની આવનારી પેઢીઓ માટે એક ખૂબ મોટી ચેતવણી છે. શું રાજદ્વારી માર્ગે આ જળ સંકટનો કોઈ ઉકેલ આવશે, કે પછી આવનારો સમય ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોમાં ‘જળ યુદ્ધ’ની નવી ગાથા લખશે? તે તો સમય જ કહેશે, પરંતુ અત્યારે પાકિસ્તાનના ડેમ અને નહેરોમાં ઘટતું જળસ્તર ત્યાંના નીતિ-નિર્ધારકોની ઊંઘ ઉડાડવા માટે પૂરતું છે.
