ખાતરની અછત દૂર કરવા ૧૫ જહાજો ભારત પહોંચ્યા, ખેતીકામમાં આવશે ગતિ
ભારતીય કૃષિ જગત માટે અત્યંત રાહતના સમાચાર સામે આવ્યા છે. લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા વૈશ્વિક તણાવ અને હોરમૂઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં જહાજોની અવરજવર પર લાગેલા પ્રતિબંધોને કારણે જે ખાતરની સપ્લાય ચેઇન ખોરવાઈ ગઈ હતી, તે હવે ફરી પાટા પર આવી ગઈ છે. કેન્દ્ર સરકારની સક્રિયતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે થયેલી મુત્સદ્દીગીરીને કારણે યુરિયા, ડીએપી (DAP) અને સલ્ફરથી લદાયેલા ૧૫ જહાજો સુરક્ષિત રીતે ભારતીય બંદરો પર પહોંચી ગયા છે. આ સમાચાર માત્ર ખાતર ઉદ્યોગ માટે જ નહીં, પરંતુ દેશના કરોડો ખેડૂતો માટે મોટી રાહત સમાન છે, જેઓ ખરીફ સીઝનના વાવેતર વચ્ચે ખાતરની અછતને લઈને ચિંતિત હતા.
હોરમૂઝ સંકટમાં શું થયું હતું?
ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ના અંતમાં જ્યારે પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ વધ્યો, ત્યારે હોરમૂઝની સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થતી શિપિંગ પર તેની ગંભીર અસર પડી હતી. આ દરિયાઈ માર્ગ દુનિયાના સૌથી વ્યસ્ત માર્ગોમાંનો એક છે, જ્યાંથી માત્ર કાચું તેલ જ નહીં, પરંતુ ખાતર અને તેનો કાચો માલ પણ પસાર થાય છે. ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાતા ઘણા માલવાહક જહાજો ત્યાં ફસાઈ ગયા હતા. આનાથી માત્ર ભારત જ નહીં, પરંતુ દુનિયાભરના ખાતર સપ્લાયર્સ સામે મોટો પડકાર ઊભો થયો હતો કે સમયસર ખાતર કેવી રીતે પહોંચાડવું.
જોકે, જૂનના મધ્યમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા કરાર બાદ સ્થિતિ સુધરી અને જહાજોની અવરજવર ફરી શરૂ થઈ શકી. આનું જ પરિણામ છે કે આજે ૧૫ જહાજો સુરક્ષિત રીતે ભારત પહોંચી ગયા છે.
ખાતરનો સ્ટોક અને સરકારની તૈયારી
કૃષિ મંત્રાલયના આંકડા મુજબ, ખરીફ સીઝન માટે ભારતને લગભગ ૩૮.૩૯ મિલિયન ટન ખાતરની જરૂરિયાત છે. સરકારે આ માંગને ગંભીરતાથી લઈને અગાઉથી જ ૧૯.૭૬ મિલિયન ટન ખાતરની વ્યવસ્થા કરી લીધી છે. આ આખી સીઝનની અનુમાનિત માંગના ૫૧% થી વધુ છે. તુલનાત્મક રીતે જોઈએ તો, ગયા વર્ષે આ જ ગાળામાં મંત્રાલય પાસે કુલ માંગનો માત્ર ૩૩% સ્ટોક ઉપલબ્ધ હતો. એટલે કે આ વખતે સરકારની તૈયારી ગયા વર્ષની સરખામણીએ ઘણી વધુ મજબૂત છે, જેથી વાવેતરની વર્તમાન સીઝનમાં ખાતરની અછતની શક્યતા નહિવત છે.
મુત્સદ્દીગીરી અને વૈકલ્પિક માર્ગોની સફળતા
કેન્દ્રીય રસાયણ અને ખાતર મંત્રી જે.પી. નડ્ડાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ સફળતા રાતોરાત મળી નથી. જ્યારે ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઇનમાં અવરોધ આવ્યો, ત્યારે સરકારે તરત જ ‘પ્લાન-બી’ પર કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. ભારતે પોતાના આયાતના સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા (Diversification) લાવી. અમે ઓમાન, મલેશિયા, વિયેતનામ, નાઈજીરિયા, રશિયા, ઈજિપ્ત અને અલ્જેરિયા જેવા દેશોમાંથી યુરિયાની આયાત સુનિશ્ચિત કરી. જ્યારે ડીએપી અને એનપીકે ખાતર માટે રશિયા, મોરોક્કો, જોર્ડન, સાઉદી અરેબિયા અને અમેરિકા જેવા દેશોમાંથી વૈકલ્પિક દરિયાઈ માર્ગોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો.
વિદેશોમાં સ્થિત ભારતીય દૂતાવાસો અને મિશનોએ સપ્લાયર્સ સાથે જે પ્રકારનો તાલમેલ બેસાડ્યો, તેણે એ સુનિશ્ચિત કર્યું કે યુદ્ધ અને તણાવ છતાં ભારતના ખેતરો ખાલી ન રહે.
ઘરેલુ પ્લાન્ટ્સ પણ હવે સંપૂર્ણ ક્ષમતા પર
ખાતરની સપ્લાય ચેઇન સિવાય, સંકટના સમયે બીજી એક મોટી ચિંતા ખાતર બનાવતા ઘરેલુ પ્લાન્ટ્સની હતી. નેચરલ ગેસની સપ્લાય ખોરવાવાને કારણે આ પ્લાન્ટ્સની કામ કરવાની ક્ષમતા ઘટીને ૬૫% રહી ગઈ હતી. પરંતુ હવે આ સપ્લાય પણ સંપૂર્ણ રીતે પુનઃસ્થાપિત કરી દેવામાં આવી છે, જેનાથી તમામ ઘરેલુ યુરિયા પ્લાન્ટ હવે પોતાની સંપૂર્ણ ક્ષમતા (Full Capacity) સાથે કામ કરી રહ્યા છે, જેથી યુરિયાની ઘરેલુ ઉપલબ્ધતામાં પણ મોટો ઉછાળો આવ્યો છે.
ખેડૂતો માટે સંદેશ
આ આખી સ્થિતિનો સૌથી સકારાત્મક પાસું એ છે કે હવે ખેડૂતોને ખાતરની કાળાબજારી કે અછતનો સામનો કરવો નહીં પડે. જ્યારે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કોઈ સંકટ આવે છે, ત્યારે સૌથી વધુ ચિંતા નાના અને મધ્યમ વર્ગના ખેડૂતોને હોય છે કે તેમને સમયસર ખાતર મળશે કે નહીં. પરંતુ આ વખતે સરકારે પોતાની દીર્ઘદ્રષ્ટિથી સાબિત કરી દીધું છે કે રાષ્ટ્રની ખાદ્ય સુરક્ષા સર્વોપરી છે.
હવે જ્યારે સપ્લાય ચેઇન સામાન્ય થઈ ગઈ છે અને બંદરો પર સ્ટોક પહોંચી ગયો છે, ત્યારે ખેડૂતો નિશ્ચિંત થઈને પોતાની પાકની માવજત અને વાવેતર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે. એ સુનિશ્ચિત કરવું સરકારની પ્રાથમિકતા છે કે દેશનો અન્નદાતા પરેશાન ન થાય અને આવનારી ખરીફ સીઝન ઉત્પાદનની દ્રષ્ટિએ એક નવો વિક્રમ સ્થાપિત કરી શકે.
