સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR): શું છે આ અભિયાન અને કેમ થઈ રહી છે આટલી ચર્ચાઓ?
ભારતના લોકશાહી માળખામાં ‘મતદાર યાદી’ એ સૌથી પાયાનો દસ્તાવેજ છે. મતદારોની યાદી જેટલી સચોટ, તેટલી જ ચૂંટણી પ્રક્રિયા વિશ્વસનીય. તાજેતરમાં ભારતના ચૂંટણી પંચે દેશભરમાં ‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ (SIR) અભિયાન હાથ ધર્યું છે, જે અંતર્ગત મતદાર યાદીમાંથી કરોડો નામો દૂર કરવામાં આવ્યા છે. આ પ્રક્રિયાએ રાજકીય વર્તુળો અને સામાન્ય જનતામાં ચર્ચા જગાવી છે.
SIR એટલે શું?
‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ એ માત્ર સામાન્ય મતદાર યાદી સુધારણા નથી, પરંતુ એક વ્યાપક અને સમયબદ્ધ પ્રક્રિયા છે. ચૂંટણી પંચ આ અભિયાન હેઠળ ઘરે-ઘરે જઈને મતદારોની ચકાસણી કરે છે. આનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મૃત, સ્થળાંતરિત, ડુપ્લિકેટ અથવા ગેરલાયક મતદારોના નામ યાદીમાંથી દૂર કરવાનો છે, જેથી યાદી એકદમ શુદ્ધ બની રહે. બંધારણની કલમ ૩૨૪ હેઠળ ચૂંટણી પંચને આ સત્તા આપવામાં આવી છે.
કેમ ચર્ચામાં છે આ અભિયાન?
તાજેતરમાં ચાર રાજ્યો—ઓડિશા, મણિપુર, મિઝોરમ અને સિક્કિમમાં ડ્રાફ્ટ યાદી જાહેર થતાં જ ૨૨ લાખથી વધુ નામો ડિલીટ થયા હોવાનું બહાર આવ્યું છે. આ અગાઉ બિહારમાં ૬૫ લાખ, પશ્ચિમ બંગાળમાં ૩૭ લાખ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં ૨૫ લાખ મતદારોના નામ દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. અત્યાર સુધીમાં ૧૩ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થતાં આશરે ૬ કરોડ નામો યાદીમાંથી હટાવવામાં આવ્યા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ
આ પ્રક્રિયાને કેટલીક વિરોધ પક્ષની પાર્ટીઓ દ્વારા પડકારવામાં આવી હતી, જેનો મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. મે ૨૦૨૬માં ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે ચુકાદો આપતા આ અભિયાનને બંધારણીય રીતે માન્ય અને કાયદેસર ઠેરવ્યું છે. કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે ચૂંટણી પંચને મુક્ત અને ન્યાયી ચૂંટણી યોજવા માટે મતદાર યાદી શુદ્ધ કરવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે.
વિરોધ પક્ષોની ચિંતા
બીજી તરફ, ‘ઇન્ડિયા’ ગઠબંધન સાથે જોડાયેલા ૨૩ જેટલા વિરોધ પક્ષોએ ચીફ જસ્ટિસને પત્ર લખીને આ પ્રક્રિયામાં અપારદર્શિતાનો આરોપ લગાવ્યો છે. તેમનું કહેવું છે કે આટલી મોટી સંખ્યામાં નામો દૂર કરવાથી સાચા મતદારો પણ યાદીમાંથી બહાર થઈ શકે છે, જે લોકશાહી માટે ખતરનાક છે. વિરોધ પક્ષો માને છે કે આ અભિયાન કોઈ પૂર્વગ્રહ સાથે ચલાવવામાં આવી રહ્યું છે.
શું તમારું નામ યાદીમાંથી કપાઈ ગયું છે?
ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી નામ હટાવ્યાનો અર્થ એ નથી કે તે અંતિમ છે. જે નાગરિકોના નામ યાદીમાં નથી, તેમને ‘દાવા અને વાંધા’ (Claims and Objections) રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવશે. જો તમારું નામ ભૂલથી હટાવી દેવામાં આવ્યું હોય, તો તમે નિર્ધારિત સમયગાળા દરમિયાન ફોર્મ-૬ ભરીને ફરીથી નોંધણી કરાવી શકો છો.
મતદાર યાદીની શુદ્ધિ એ ચૂંટણી પ્રક્રિયાનો અભિન્ન હિસ્સો છે. ડુપ્લિકેટ અને મૃત મતદારોને દૂર કરવાથી ચૂંટણીમાં થતી ગેરરીતિઓ અટકે છે. જોકે, ચૂંટણી પંચે એ વાતની પણ ખાતરી કરવી જોઈએ કે કોઈ પણ સાચો અને લાયક મતદાર આ પ્રક્રિયામાં મતાધિકારથી વંચિત ન રહી જાય. આગામી સમયમાં, જ્યારે આ યાદીઓ અંતિમ સ્વરૂપ ધારણ કરશે, ત્યારે આ અભિયાનની સફળતા અને તેમાં રહી ગયેલી ક્ષતિઓ વધુ સ્પષ્ટ થશે.
