સાંસદ નિધિનો ફિયાસ્કો: 11,544 કરોડનું ફંડ, છતાં વિકાસના કામોમાં માત્ર 30% જ પ્રગતિ!
ભારતીય લોકશાહીમાં, ‘સભ્ય સ્થાનિક વિસ્તાર વિકાસ યોજના’ (MPLADS) ને આશાનું કિરણ માનવામાં આવે છે જેના દ્વારા એક સાંસદ પોતાના મતવિસ્તારની મૂળભૂત જરૂરિયાતો સીધી પૂરી કરી શકે છે. પરંતુ, શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે તમારા અને મારા વિકાસ માટે ફાળવવામાં આવેલા નાણાં ખરેખર ક્યાં જઈ રહ્યા છે? તાજેતરના આંકડા જે જાહેર કરી રહ્યા છે તે માત્ર આઘાતજનક જ નથી, પરંતુ દરેક ભારતીય માટે ચિંતાનો વિષય પણ છે. ૧૧,૫૪૪ કરોડ રૂપિયાના વિશાળ ભંડોળ છતાં, શું માત્ર ૩૦.૭% ખર્ચ કરવો એ સાંસદોની વહીવટી નિષ્ફળતા છે કે ઉદાસીનતા? ચાલો આ ઊંડાણપૂર્વકના અહેવાલ દ્વારા જાણીએ.
MPLADS શું છે અને શા માટે તેની શરૂઆત થઈ?
વર્ષ 1993માં શરૂ કરવામાં આવેલી આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક સ્તરે વિકાસને વેગ આપવાનો હતો. દરેક સાંસદને દર વર્ષે 5 કરોડ રૂપિયાનું ફંડ મળે છે, જેથી તેઓ તેમના મતવિસ્તારમાં જાહેર સંપત્તિ જેવી કે સ્કૂલો, દવાખાના, રસ્તાઓ કે અન્ય પાયાની સુવિધાઓ ઊભી કરી શકે. 2011-12થી આ રકમ 5 કરોડ નક્કી કરવામાં આવી છે. નિયમ સ્પષ્ટ છે: આ પૈસા માત્ર સરકારી જમીન પર અને જાહેર ઉપયોગ માટે જ વાપરી શકાય છે. પરંતુ, આટલો સ્પષ્ટ નિયમ હોવા છતાં, જમીની વાસ્તવિકતા કંઈક અલગ જ વાર્તા કહે છે.
11,544 કરોડનો ખજાનો, પણ વિકાસના કામોમાં ‘લોક’: ગંભીર આંકડા
18મી લોકસભા (2024-29) અને રાજ્યસભાના કુલ 745 સાંસદો માટે કુલ 11,544 કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા છે. પરંતુ આ આંકડાઓ કાગળ પર જ વધારે શોભે છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે અત્યાર સુધી માત્ર 3,539.8 કરોડ રૂપિયા જ ખર્ચાયા છે.
લોકસભાના આંકડા: લોકસભાના 543 સભ્યો માટે 8,265 કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા છે. કુલ 88,790 કામોની ભલામણ કરવામાં આવી, જેમાંથી 67,524ને મંજૂરી મળી, પરંતુ જ્યારે કામ પૂરું કરવાની વાત આવી, ત્યારે આ આંકડો ઘટીને માત્ર 21,807 પ્રોજેક્ટ્સ પર આવી ગયો.
અધૂરા પ્રોજેક્ટ્સનો અંબાર: દેશભરમાં 57,257 પ્રોજેક્ટ્સ હજુ પણ પેન્ડિંગ છે. આ એવા કામો છે જે કદાચ ક્યારે પૂરા થશે તેની કોઈ ગેરંટી નથી. ઘણા પ્રોજેક્ટ્સ એવા પણ છે જ્યાં પૈસા ચૂકવાઈ ગયા છે, પણ કામ અધૂરું પડ્યું છે.
54 સાંસદો: જેમણે એક રૂપિયો પણ ખર્ચ્યો નથી!
સૌથી વધુ આઘાતજનક વાત એ છે કે, સંસદમાં ચૂંટાઈને આવેલા 54 સાંસદો એવા છે જેમણે અત્યાર સુધી પોતાના વિસ્તારમાં એક ફૂટી કોડી પણ ખર્ચી નથી. આ આંકડો દર્શાવે છે કે કદાચ તેમને પોતાના મતવિસ્તારના વિકાસમાં કોઈ રસ જ નથી. ઘણા દિગ્ગજ નેતાઓ, જેમના નામ જાણીતા છે, તેમના ખર્ચનો આંકડો 1% થી પણ ઓછો છે.
ઉદાહરણ તરીકે, જી. કિશન રેડ્ડી (14.7 કરોડના ફંડ સામે માત્ર 4 લાખ ખર્ચ), શ્રીકાંત એકનાથ શિંદે (માત્ર 3.25 લાખ), અને ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવત જેવા નેતાઓનો ખર્ચ આ યોજનાની ગંભીરતા પર મોટો પ્રશ્નચિહ્ન ઉભો કરે છે.
પ્રાદેશિક અસમાનતા: પૂર્વોત્તરનો દબદબો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો પછાત
આંકડાઓ જોતા એક રસપ્રદ તફાવત જોવા મળે છે. પૂર્વોત્તરના રાજ્યો, જેમ કે નાગાલેન્ડ (82.3%) અને મિઝોરમ (73.8%), વિકાસના કામોમાં દેશભરમાં મોખરે છે. બીજી તરફ, દેશની રાજધાની દિલ્હી અને ચંદીગઢ જેવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માત્ર 9.5% થી 10% ની આસપાસ જ ખર્ચ કરી શક્યા છે. દાદરા અને નગર હવેલીની સ્થિતિ તો એવી છે કે ત્યાં 0.0% ખર્ચ થયો છે. આ દર્શાવે છે કે વિકાસ માત્ર પૈસા હોવાથી નથી થતો, પણ તેના માટે વહીવટી ઈચ્છાશક્તિની જરૂર હોય છે.
પૈસા ક્યાં વપરાય છે? પ્રાથમિકતાઓનું ખોટું ગણિત
એક સર્વે મુજબ, 71% ફંડ માત્ર ત્રણ પ્રકારના કામોમાં વપરાઈ જાય છે:
સ્ટ્રીટ લાઈટ્સ: સૌથી વધુ ભલામણ આ કામ માટે થાય છે.
રસ્તા અને પુલ: આ એવા કામ છે જે લોકોની નજરે તરત આવે છે.
સામુદાયિક ભવન: મતદારોને આકર્ષવા માટે આ સૌથી સરળ રસ્તો છે.
પરંતુ, વાસ્તવિક જરૂરિયાતો જેવી કે આરોગ્ય અને કૃષિ, તે પાછળ રહી ગઈ છે. આખા દેશમાં કૃષિ પ્રોજેક્ટ્સ માટે માત્ર 37 ભલામણો થઈ છે. સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રમાં પણ માત્ર 1.5% રકમ ફાળવવામાં આવી છે. આ દર્શાવે છે કે લાંબા ગાળાના વિકાસના બદલે ‘દેખાડા’ અને ‘ઝડપી લોકપ્રિયતા’ મેળવવાના કામો પર વધુ ભાર અપાઈ રહ્યો છે.
જવાબદારી કોની?
સાંસદ નિધિ એ લોકોના ટેક્સના પૈસા છે. જ્યારે 8,265 કરોડ રૂપિયાનું ફંડ પડી રહેતું હોય અને બીજી તરફ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રસ્તાઓ કે દવાખાનાના અભાવે લોકો મરતા હોય, ત્યારે આ એક નૈતિક સંકટ છે. શું આપણા સાંસદોને તેમના મતવિસ્તારની વાસ્તવિક સમસ્યાઓ વિશે ખબર નથી? કે પછી તેમને બસ માત્ર ચૂંટણી ટાણે જ લોકોની યાદ આવે છે?
આ યોજનાનું માળખું ખૂબ જ મજબૂત છે, જેમાં RTI અને થર્ડ-પાર્ટી ઓડિટ જેવા નિયમો છે. પરંતુ જ્યાં સુધી સાંસદોમાં કામ કરવાની ઈચ્છાશક્તિ નહીં હોય, ત્યાં સુધી કાગળ પરની યોજનાઓ જમીન પર ઉતરી શકશે નહીં. સમય આવી ગયો છે કે જનતાએ પોતાના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પાસે આનો જવાબ માંગવો જોઈએ. શું તમારા વિસ્તારના સાંસદે તેમના ફંડનો કેટલો ઉપયોગ કર્યો છે? કદાચ આ પ્રશ્ન પૂછવાનો જ સાચો સમય છે.
