લગ્ન પછી PF ખાતામાં નોમિની કોને બનાવવા? જાણો EPFO ના નવા નિયમો અને તેની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા
નોકરી કરતા કરોડો લોકો માટે તેમનું પ્રોવિડન્ટ ફંડ (PF) ખાતું ભવિષ્યની આર્થિક સુરક્ષાનો સૌથી મોટો આધાર હોય છે. નોકરીની શરૂઆતથી લઈને નિવૃત્તિ સુધી, દર મહિને પગારમાંથી કપાતી નાની રકમ વર્ષો પછી એક મોટું ભંડોળ બની જાય છે. પરંતુ, શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે તમારી ગેરહાજરીમાં આ રકમ કોને મળશે? ખાસ કરીને જો તમે તાજેતરમાં લગ્ન કર્યા છે અથવા ભવિષ્યમાં લગ્ન કરવા જઈ રહ્યા છો, તો આ માહિતી તમારા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ સંગઠન (EPFO) એ તેના અંશધારકો (સભ્યો) માટે કેટલાક નવા અને અત્યંત જરૂરી નિયમો લાગુ કર્યા છે. નવા નિયમમાં PF ક્લેમથી લઈને નોમિનીના નિયમોમાં મોટા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે. ચાલો આ નવા નિયમોને વિસ્તારપૂર્વક સમજીએ.
લગ્ન પછી જૂના નોમિનેશનનું શું થાય છે?
ઘણા લોકો જ્યારે નોકરીની શરૂઆત કરે છે ત્યારે તેઓ અપરિણીત હોય છે અને સ્વાભાવિક રીતે જ તેઓ તેમના માતા-પિતા કે ભાઈ-બહેનને PF ખાતામાં નોમિની બનાવે છે. પરંતુ, મોટાભાગના લોકો લગ્ન પછી આ વિગતો અપડેટ કરવાનું ભૂલી જાય છે.
EPF સ્કીમ 2026 ના નવા નિયમો અનુસાર, સભ્યો માટે લગ્ન પછી નવું નોમિનેશન સબમિટ કરવું ફરજિયાત બની ગયું છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, લગ્ન પહેલાં કરવામાં આવેલું કોઈ પણ નોમિનેશન લગ્ન થતાં જ આપોઆપ અમાન્ય (Invalid) ગણાશે. જો તમે જૂની EPF સ્કીમ 1952 હેઠળ કોઈ નોમિનેશન કર્યું હતું, અને તે નવા નિયમોની જોગવાઈઓને અનુરૂપ નથી, તો તે પણ રદબાતલ ગણાશે. તેથી, ભવિષ્યમાં તમારા પરિવારને કોઈ કાનૂની કે વહીવટી મુશ્કેલી ન પડે તે માટે લગ્ન પછી તરત જ નોમિનેશન અપડેટ કરવું અત્યંત જરૂરી છે.
શું પતિ કે પત્નીનું નામ ઉમેરવું ફરજિયાત છે?
અહીં એક બહુ મોટી ગેરસમજ પ્રવર્તે છે કે લગ્ન પછી માત્ર ને માત્ર પતિ અથવા પત્નીને (જીવનસાથીને) જ નોમિની બનાવી શકાય. પરંતુ, આ સત્ય નથી.
આ નવા નિયમમાં EPF સભ્ય માટે માત્ર તેના જીવનસાથીને જ નોમિનેટ કરવાનું ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું નથી. જો સભ્ય ઈચ્છે તો તે પરિવારના અન્ય યોગ્ય સભ્યોને પણ નોમિની બનાવી શકે છે. ‘કોડ ઓન સોશિયલ સિક્યોરિટી, 2020’ માં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું છે કે સભ્ય તેના પરિવારના એક અથવા એકથી વધુ સભ્યોની પસંદગી કરી શકે છે. જીવનસાથી એ નોમિની બનવા માટેનો સૌથી યોગ્ય અને પ્રથમ હકદાર વ્યક્તિ છે, પરંતુ જો સભ્ય ઈચ્છે તો તે પોતાના માતા-પિતા કે બાળકોને પણ નોમિની બનાવી શકે છે.
નવા નિયમો મુજબ ‘પરિવાર’ એટલે કોણ?
EPF સ્કીમ 2026 માં ‘પરિવાર’ ની વ્યાખ્યા માટે ‘કોડ ઓન સોશિયલ સિક્યોરિટી, 2020’ ના નિયમોને આધાર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ મુજબ, તમે નીચે દર્શાવેલ વ્યક્તિઓને જ તમારા નોમિની બનાવી શકો છો:
જીવનસાથી: કર્મચારીના પતિ કે પત્ની.
બાળકો: સગીર વયના કાયદેસરના અથવા દત્તક લીધેલા બાળકો. આ ઉપરાંત, સભ્યની કમાણી પર નિર્ભર અને 21 વર્ષની ઉંમર સુધી અભ્યાસ કરી રહેલા બાળકો.
દીકરીઓ અને દિવ્યાંગ બાળકો: અપરિણીત દીકરીઓ અને શારીરિક કે માનસિક રીતે દિવ્યાંગ (વિકલાંગ) બાળકો જે સંપૂર્ણપણે કર્મચારી પર આશ્રિત હોય.
માતા-પિતા: જો માતા-પિતા આર્થિક રીતે સભ્ય પર નિર્ભર હોય અને નક્કી કરેલી આવક મર્યાદાની અંદર આવતા હોય.
સાસુ-સસરા (મહિલા કર્મચારીઓ માટે): મહિલા કર્મચારીના કિસ્સામાં, જો તેના સાસુ અને સસરા તેના પર આર્થિક રીતે નિર્ભર હોય, તો તે તેમને પણ નોમિની બનાવી શકે છે.
ભાઈ-બહેન: જો કોઈ સભ્ય અપરિણીત હોય અને તેના માતા-પિતા જીવિત ન હોય, તો એવી વિશિષ્ટ સ્થિતિમાં તેના પર નિર્ભર સગીર વયના ભાઈ-બહેનને નોમિની બનાવવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે.
નોમિનીઓ વચ્ચે હિસ્સાની વહેંચણી (Share Allocation)
એક ખૂબ જ સારી સુવિધા એ છે કે તમે એક કરતા વધુ લોકોને નોમિની બનાવી શકો છો અને દરેકનો હિસ્સો નક્કી કરી શકો છો.
ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ પરિણીત પુરુષ ઈચ્છે તો તે તેની પત્નીને 50% અને તેની માતાને 50% હિસ્સો આપી શકે છે. જો તમે ઉપર દર્શાવેલી યાદીમાંથી એકથી વધુ નોમિની પસંદ કરો છો, તો કુલ પ્રોવિડન્ટ ફંડની રકમમાં દરેક નોમિનીનો હિસ્સો (ટકાવારીમાં) સ્પષ્ટપણે દર્શાવવો પડે છે. આ સુવિધા પારિવારિક વિવાદો ટાળવામાં અને દરેક નિર્ભર વ્યક્તિને આર્થિક સુરક્ષા પૂરી પાડવામાં મદદરૂપ થાય છે.
જેનો કોઈ પરિવાર નથી તેમનું શું?
જો કોઈ સભ્ય એવો છે જેનો આગળ કે પાછળ કોઈ પરિવાર નથી (માતા-પિતા જીવિત નથી, અપરિણીત છે), તો આવા સભ્યો પોતાની પસંદગીની કોઈ પણ બહારની વ્યક્તિને (મિત્ર કે અન્ય સંબંધી) નોમિની બનાવી શકે છે.
પરંતુ શરત એ છે કે, જો ભવિષ્યમાં તે સભ્ય લગ્ન કરે છે અને તેનો પરિવાર અસ્તિત્વમાં આવે છે, તો અગાઉ કરેલું નોમિનેશન રદ થઈ જશે અને તેણે પરિવારના યોગ્ય સભ્યોની તરફેણમાં નવું નોમિનેશન ફરજિયાતપણે સબમિટ કરવું પડશે.
સમયસર નોમિનેશન ન કરવાના ગેરફાયદા
નોમિનેશન ન કરવાથી અથવા જૂનું નોમિનેશન ન બદલવાથી પાછળથી પરિવારજનોને ભારે હાલાકીનો સામનો કરવો પડી શકે છે. જો EPF ની રકમ મળતા પહેલાં સભ્યનું અકાળે અવસાન થાય અને યોગ્ય નોમિનીનું નામ નોંધાયેલું ન હોય, તો પરિવારને કાનૂની પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થવું પડે છે. સક્સેશન સર્ટિફિકેટ (વારસાઈ પ્રમાણપત્ર) મેળવવામાં મહિનાઓ કે વર્ષો લાગી શકે છે, જે દુઃખના સમયમાં પરિવાર માટે આર્થિક અને માનસિક ત્રાસ સમાન બની જાય છે. તેથી, આ કાર્યને ગંભીરતાથી લેવું જોઈએ.
પીએફ ઈ-નોમિનેશન (e-Nomination) ઓનલાઈન કેવી રીતે કરવું?
હવે તમારે નોમિનેશન અપડેટ કરવા માટે કોઈ ઓફિસના ધક્કા ખાવાની જરૂર નથી. EPFO એ ઈ-નોમિનેશનની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે ઓનલાઈન કરી દીધી છે. તમે નીચે મુજબના સરળ સ્ટેપ્સ ફોલો કરીને ઘરે બેઠા નોમિનેશન કરી શકો છો:
UAN પોર્ટલ પર લોગિન કરો: EPFO ની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર જઈને ‘Member e-Sewa’ પોર્ટલ ખોલો. તમારો UAN નંબર અને પાસવર્ડ નાખીને લોગિન કરો.
પ્રોફાઇલ અપડેટ કરો: નોમિનેશન કરતા પહેલા ખાતરી કરો કે તમારો પ્રોફાઇલ ફોટો, સરનામું અને આધાર કાર્ડની વિગતો પોર્ટલ પર અપડેટ થયેલી છે.
e-Nomination પસંદ કરો: મેનુ બારમાં ‘Manage’ ટેબ પર ક્લિક કરો અને ડ્રોપડાઉનમાંથી ‘e-Nomination’ વિકલ્પ પસંદ કરો.
પરિવારની વિગતો ઉમેરો: સ્ક્રીન પર ‘Family Declaration’ દેખાશે. ત્યાં ‘Yes’ પર ક્લિક કરીને તમારા પરિવારના સભ્યો (નોમિની) ની વિગતો જેવી કે આધાર નંબર, નામ, જન્મ તારીખ, સંબંધ અને તેમનો ફોટો અપલોડ કરો. જો એકથી વધુ નોમિની ઉમેરવા હોય તો ‘Add Row’ પર ક્લિક કરો.
હિસ્સો નક્કી કરો: ‘Nomination Details’ સેક્શનમાં જઈને દરેક નોમિનીનો હિસ્સો (ટકાવારીમાં) દાખલ કરો (દા.ત. 100% અથવા 50%-50%). ત્યારબાદ ‘Save EPF Nomination’ પર ક્લિક કરો.
e-Sign પ્રક્રિયા: આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા માટે ‘e-Sign’ પર ક્લિક કરો. તમારા આધાર કાર્ડ સાથે લિંક થયેલા મોબાઈલ નંબર પર એક OTP આવશે. આ OTP દાખલ કરતા જ તમારું ઈ-નોમિનેશન સફળતાપૂર્વક રજીસ્ટર થઈ જશે.
EPFO દ્વારા લાવવામાં આવેલ આ નવો નિયમ સભ્યો અને તેમના પરિવારોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે છે. લગ્ન એ જીવનનો એક નવો અધ્યાય છે, અને આ નવા અધ્યાયમાં તમારા જીવનસાથી અને પરિવારને આર્થિક રીતે સુરક્ષિત કરવા એ તમારી પ્રાથમિક જવાબદારી છે. જો તમે હજુ સુધી તમારું PF નોમિનેશન અપડેટ નથી કર્યું, તો આજે જ UAN પોર્ટલની મુલાકાત લો અને 10 મિનિટ ફાળવીને આ જરૂરી કાર્ય પૂર્ણ કરો.
