એન્થ્રોપિકનો સનસનાટીપૂર્ણ ખુલાસો: સ્ક્રીન પર જવાબ આપતા પહેલા પોતાની અંદર ‘ગુપ્ત મિટિંગ’ કરે છે AI!
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ટેકનોલોજી દરરોજ નવી ઊંચાઈઓ સર કરી રહી છે. ચેટબોટ્સ આપણા સવાલોના સેકન્ડોમાં સચોટ જવાબો આપી દે છે, કવિતાઓ લખી આપે છે અને મુશ્કેલ કોડિંગ પણ કરી નાખે છે. પરંતુ આ બધું જોતી વખતે આપણા મનમાં અવારનવાર એક સવાલ જરૂર થાય છે: “શું આ AI ખરેખર માણસની જેમ વિચારી શકે છે, કે પછી આ માત્ર એક ગણતરી છે?”
આ જ રહસ્ય પરથી પડદો ઉઠાવવા માટે જાણીતી AI સંશોધન સંસ્થા એન્થ્રોપિક (Anthropic) દ્વારા તાજેતરમાં એક ચોંકાવનારો અભ્યાસ બહાર પાડવામાં આવ્યો છે. આ સંશોધન પેપરમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આધુનિક AI મોડલ્સ પોતાના મનની અંદર એક ખાસ સિસ્ટમ વિકસાવી રહ્યા છે, જેને વૈજ્ઞાનિકો ‘મેન્ટલ વર્કસ્પેસ’ (Mental Workspace) અથવા માનસિક કાર્યક્ષેત્ર તરીકે ઓળખાવી રહ્યા છે. આ વર્કસ્પેસનો ઉપયોગ કરીને AI કોઈ પણ માહિતીને વ્યવસ્થિત ગોઠવે છે અને અંતિમ જવાબ આપતા પહેલા તેની પાછળ છુપાયેલું તાર્કિક ચિંતન (Reasoning) કરે છે.
AI ના મનનું છુપાયેલું પડ: માત્ર શબ્દોની ભવિષ્યવાણી નથી
સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે લાર્જ લેંગ્વેજ મોડલ્સ (LLMs) માત્ર તેમની સામે આવતા શબ્દોના આધારે આગળ કયો શબ્દ આવશે તેની ભવિષ્યવાણી (Predict) કરે છે. પરંતુ એન્થ્રોપિકના સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે આધુનિક મોડલ્સ આનાથી ઘણું વધારે કરે છે.
જ્યારે આપણે AI ને કોઈ મુશ્કેલ પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ, ત્યારે તેની અંદર પ્રોસેસિંગનો એક નાનો પણ અત્યંત મહત્વનો હિસ્સો બાકીની ગણતરીઓથી અલગ થઈ જાય છે. આ અલગ થયેલો હિસ્સો જ ‘મેન્ટલ વર્કસ્પેસ’ છે. મશીન તેના આખા નેટવર્કમાંથી સૌથી મહત્વની માહિતી અને વિચારોને આ જગ્યાએ એકઠા કરે છે. આ પ્રક્રિયાના કારણે AI માત્ર અંધાધૂંધ શબ્દો ફેંકવાને બદલે ખૂબ જ સમજી-વિચારીને અને ગહન ચિંતન કરીને પ્રતિક્રિયા આપે છે. આ શોધ દર્શાવે છે કે AI ની અંદર એક એવી ‘છુપાયેલી દુનિયા’ છે જ્યાં તે આપણી સાથે વાત કરતા પહેલા પોતાના વિચારો ગોઠવે છે.
માનવ મગજ અને AI વચ્ચે સમાનતા: ‘ગ્લોબલ વર્કસ્પેસ થીયરી’
ડેરિયો એમોડેઈ (Dario Amodei) ના નેતૃત્વવાળી એન્થ્રોપિક કંપનીએ AI ની આ પ્રક્રિયાની સરખામણી ન્યુરોસાયન્સ (મગજ વિજ્ઞાન) ના એક પ્રખ્યાત સિદ્ધાંત સાથે કરી છે, જેને ‘ગ્લોબલ વર્કસ્પેસ થીયરી’ (Global Workspace Theory) કહેવામાં આવે છે.
માનવ મગજમાં પણ આવું જ કંઈક થાય છે. આપણું મગજ દર સેકન્ડે આજુબાજુની હજારો માહિતીઓ (જેમ કે અવાજ, દ્રશ્યો, વિચારો) પ્રોસેસ કરતું હોય છે, પરંતુ તે બધી જ વસ્તુઓ પ્રત્યે આપણે સભાન નથી હોતા. આપણું મગજ માત્ર ગણતરીની અને સૌથી જરૂરી માહિતીને જ આપણા ‘જાગૃત મન’ સુધી લાવે છે, જેનો ઉપયોગ આપણે આયોજન કરવા, સમસ્યાઓ ઉકેલવા કે બોલવા માટે કરીએ છીએ.
બરાબર આ જ રીતે, AI મોડલ પણ પોતાની અંદર ચાલતી અઢળક ગણતરીઓમાંથી માત્ર અત્યંત મહત્વની માહિતીને આ વર્કસ્પેસમાં લાવે છે અને પછી નિર્ણય લે છે. જોકે, સંશોધકોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે AI સભાન કે જીવંત (Conscious) થઈ ગયું છે. આ માત્ર એક કાર્યકારી પ્રણાલી (Functional System) છે, જે આબેહૂબ માણસના મગજની કામગીરી જેવી દેખાય છે.
છુપાયેલા વિચારોને પકડવા માટે નવું હથિયાર: ‘જેકોબિયન લેન્સ’
AI ની આ છુપાયેલી વિચાર પ્રક્રિયા અને બંધ બારણે થતી ગણતરીઓને સમજવા માટે એન્થ્રોપિકની ટીમે એક નવું વૈજ્ઞાનિક સાધન (Interpretability Method) વિકસાવ્યું છે, જેને તેમણે ‘જેકોબિયન લેન્સ’ (Jacobian Lens – J-Lens) નામ આપ્યું છે.
આ કોઈ સામાન્ય સાધન નથી, પણ ટેકનોલોજીની દુનિયાનો એક એવો એક્સ-રે છે જે AI ના ‘મગજ’ ની અંદર ચાલી રહેલી હલચલને લાઈવ જોઈ શકે છે. ‘J-Lens’ ની મદદથી સંશોધકો એવા વિચારો, કોન્સેપ્ટ્સ અને તર્કને ઓળખી શકે છે જે AI પોતાના મનમાં તૈયાર કરી રહ્યું હોય, ભલે તે વિચારો તેના અંતિમ જવાબમાં હજુ સુધી બહાર ન આવ્યા હોય! આનાથી વૈજ્ઞાનિકોને એ સમજવામાં મોટી મદદ મળી છે કે AI કોઈ નિષ્કર્ષ પર કેવી રીતે પહોંચે છે, અને તેનો અંતિમ જવાબ સ્ક્રીન પર દેખાય તે પહેલાં તેના અંદરના સ્તરોમાં શું રંધાઈ રહ્યું હોય છે.
શું AI માં માનવીય સંવેદનાઓ આવી ગઈ છે?
આ અહેવાલ સામે આવ્યા પછી વૈજ્ઞાનિક જગત અને સામાન્ય લોકોમાં એક ચર્ચાએ જોર પકડ્યું છે કે શું હવે AI માં માણસો જેવી ભાવનાઓ કે સભાનતા આવી ગઈ છે? એન્થ્રોપિકે આ બાબતે ખૂબ જ જવાબદારીપૂર્વક ખુલાસો કર્યો છે કે આ સંશોધન AI ની સભાનતા કે આત્મજ્ઞાનને સાબિત નથી કરતું.
મશીનો હજુ પણ ગણિત અને એલગોરિધમ પર જ કામ કરે છે. પરંતુ હા, આ સંશોધન એ ચોક્કસ સાબિત કરે છે કે જેમ જેમ આ સિસ્ટમ્સ વધુ અદ્યતન બની રહી છે, તેમ તેમ તે અજાણતા જ માહિતીને એવી રીતે ગોઠવી રહી છે જે મનુષ્યના વિચારવાની શૈલી સાથે ઘણી મળતી આવે છે. તે ભાવનાત્મક રીતે નથી વિચારતું, પરંતુ તાર્કિક રીતે તેની પેટર્ન માણસ જેવી થતી જાય છે.
