યુપીઆઈ ચાર્જ મુદ્દે મોટો ખુલાસો! જાણો શા માટે ફ્રી સુવિધા બંધ કરવાથી દેશને થશે હજારો કરોડનું નુકસાન
આજના ડિજિટલ ભારતમાં શાકભાજીની લારીથી લઈને મોટા શોપિંગ મોલ સુધી, ૧૦ રૂપિયાની ચા થી લઈને હજારો રૂપિયાની ખરીદી માટે આપણે સૌ UPI (યુનિફાઈડ પેમેન્ટ્સ ઈન્ટરફેસ) નો ઉપયોગ કરીએ છીએ. પરંતુ શું આ મફત સુવિધા પર ટૂંક સમયમાં ટેક્સ કે ચાર્જ લાગવા જઈ રહ્યો છે? આ સવાલ હાલમાં દેશભરમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
આ અંગે UIDAI ના પૂર્વ ડાયરેક્ટર જનરલ અને ONDC ના પૂર્વ ચેરમેન આર. એસ. શર્મા એ ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ ના એક લેખમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો ઉઠાવ્યો છે. તેમનું કહેવું છે કે, “UPI વેપારીઓ અને ગ્રાહકો બંને માટે સંપૂર્ણપણે મફત જ રહેવું જોઈએ. તેને ચલાવવાનો ખર્ચ ગ્રાહકો પાસેથી વસૂલવાને બદલે, આ સિસ્ટમથી સરકાર અને બેંકોને જે હજારો કરોડ રૂપિયાની બચત થાય છે તેમાંથી જ ફંડ કરવો જોઈએ.”
તેમણે ચેતવણી આપી છે કે જો યુપીઆઈ પર MDR (મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ) એટલે કે પ્રોસેસિંગ ફી લાદવામાં આવશે, તો વેપારીઓ અને સામાન્ય લોકો ડિજિટલ પેમેન્ટ છોડીને ફરીથી ‘કેશ’ એટલે કે રોકડ વ્યવહાર તરફ પાછા વળશે.
શું છે આ આખો વિવાદ? (MDR અને નવો કાયદો)
સૌપ્રથમ એ સમજવું જરૂરી છે કે વિવાદ ક્યાંથી શરૂ થયો. તાજેતરમાં સંસદમાં Taxation Laws (Amendment) Bill, 2026 પસાર કરવામાં આવ્યો છે, જેણે પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટની કલમ 10A માં સુધારો કર્યો છે.
જોકે, આ સુધારાથી હાલ પૂરતો BHIM-UPI કે રૂપે (RuPay) પર કોઈ ચાર્જ નથી લાગ્યો, પણ સરકારે પહેલાં જે “કોઈ ચાર્જ નહીં લઈ શકાય” એવો કડક નિયમ હતો તે હટાવી લીધો છે. આનો અર્થ એ થાય કે ભવિષ્યમાં સરકાર ઈચ્છે તો યુપીઆઈ ટ્રાન્ઝેક્શન પર ચાર્જ નોટિફાઈ કરી શકે છે.
આર. એસ. શર્માના મતે, MDR એ જૂની ડેબિટ/ક્રેડિટ કાર્ડ સિસ્ટમનો હિસ્સો છે. કાર્ડથી પેમેન્ટ થાય ત્યારે પ્લાસ્ટિક કાર્ડ છાપવાનો ખર્ચ, પીઓએસ (POS) મશીનનો ખર્ચ, વિઝા કે માસ્ટરકાર્ડ જેવા વિદેશી નેટવર્કનો ખર્ચ અને ક્રેડિટ રિસ્ક જોડાયેલા હોય છે. પરંતુ યુપીઆઈમાં કોઈ વચેટિયા વગર એક બેંક એકાઉન્ટમાંથી સીધા બીજા એકાઉન્ટમાં તરત જ પૈસા જમા થઈ જાય છે. તેથી કાર્ડ સિસ્ટમનો નિયમ યુપીઆઈ પર લાગુ કરવો તાર્કિક નથી.
નાના વેપારીઓ અને ગ્રાહકો પર પડશે મોટો ફટકો
ભારતમાં યુપીઆઈનું નેટવર્ક વિશાળ બની ચૂક્યું છે.
નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં યુપીઆઈ દ્વારા ૨૪,૦૦૦ કરોડથી પણ વધુ ટ્રાન્ઝેક્શન થયા હતા, જેની કુલ કિંમત આશરે ₹૩૧૪ લાખ કરોડ જેટલી થાય છે.
આમાં સરેરાશ ટ્રાન્ઝેક્શન આશરે ₹૧,૩૦૦ નું હોય છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, વેપારીઓને થતા કુલ પેમેન્ટ્સમાંથી ૮૬% ટ્રાન્ઝેક્શન ₹૫૦૦ થી ઓછી રકમના હોય છે.
હવે વિચારો કે, જો સરકાર માત્ર ૦.૩% નો નાનો MDR ચાર્જ પણ લગાવે, તો પણ છૂટક રિટેલ અર્થતંત્ર પર વાર્ષિક આશરે ₹૨૭,૦૦૦ કરોડનો મોટો બોજ પડી શકે છે.
આનાથી થશે એવું કે નાના વેપારીઓ આ વધારાનો ખર્ચ ગ્રાહકો પાસેથી વસૂલવાનું શરૂ કરશે અથવા તો યુપીઆઈથી પેમેન્ટ સ્વીકારવાનું જ બંધ કરી દેશે. જે ગ્રાહક અત્યાર સુધી ₹૧૦ ની ચા માટે ક્યૂઆર કોડ સ્કેન કરતો હતો, તે વધારાનો ચાર્જ બચાવવા માટે ખિસ્સામાંથી ₹૧૦ ની નોટ કાઢવાનું વધારે પસંદ કરશે. પરિણામે, ડિજિટલ ઈન્ડિયાની જે મોટી ક્રાંતિ થઈ છે તે પાછળ ધકેલાઈ જશે.
નોટો છાપવાનો ખર્ચ: યુપીઆઈથી બેંકો અને સરકારને કેટલી બચત થાય છે?
આર. એસ. શર્માએ એક ખૂબ જ રસપ્રદ આંકડો આપ્યો છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ને દર વર્ષે માત્ર કાગળની નોટો છાપવા માટે ₹૫,૦૦૦ થી ₹૬,૪૦૦ કરોડ નો તોતિંગ ખર્ચ થાય છે! આ સિવાય:
રોકડ રકમને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ સુરક્ષિત લઈ જવાનો ખર્ચ (Cash Logistics)
સ્ટ્રોંગ રૂમ અને એટીએમ (ATM) માં રોકડ સાચવવાનો ખર્ચ
બેંકોમાં કેશ કાઉન્ટર ચલાવવાનો અને વધારાના સ્ટાફનો ખર્ચ
યુપીઆઈના કારણે લોકો રોકડનો ઉપયોગ ઓછો કરે છે, જેથી આરબીઆઈ અને દેશની તમામ બેંકોને દર વર્ષે હજારો કરોડ રૂપિયાની સીધી બચત થાય છે.
ઉકેલ શું છે? બચતમાંથી જ યુપીઆઈ ચલાવો!
શર્મા સરકારી નીતિ ઘડવૈયાઓને એક ઉત્તમ વિકલ્પ આપે છે: “જે સિસ્ટમ તમને બચત કરાવી આપે છે, તેને જાળવી રાખવા માટે એ બચતનો થોડો હિસ્સો વાપરો.”
ગ્રાહકો કે વેપારીઓ પાસેથી પૈસા વસૂલવાને બદલે: ૧. સરકારે એક પારદર્શક નીતિ (Formula-based mechanism) બનાવવી જોઈએ. ૨. RBI અને બેંકોને રોકડ વ્યવહારો ઘટવાથી જે હજારો કરોડની બચત થાય છે, તેમાંથી જ એક ફંડ ઊભું કરવું જોઈએ. ૩. આ ફંડમાંથી યુપીઆઈનું સર્વર ચલાવતી સંસ્થા (NPCI) અને બેંકોને તેમની ટેકનોલોજી મેન્ટેન કરવાનો ખર્ચ ચૂકવવો જોઈએ.
