ગુજરાતમાં ચોમાસાનો મિજાજ: વરસાદની ઘટ વચ્ચે ડેમોની સ્થિતિ અને આગામી આગાહી
ગુજરાતમાં ચોમાસું હાલમાં એક નિર્ણાયક તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી રાજ્યમાં ચોમાસાના વરસાદમાં વિરામ (મોનસૂન બ્રેક) જોવા મળી રહ્યો છે, જેના કારણે ખેડૂતો અને સામાન્ય નાગરિકોમાં વરસાદ અંગેની ઉત્સુકતા વધી છે. હવામાન વિભાગ દ્વારા આગામી દિવસો માટે કરવામાં આવેલી આગાહી અને રાજ્યના જળાશયોમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા વિશે સમજવું અત્યારે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
હવામાન વિભાગની આગાહી: આગામી દિવસોમાં કેવું રહેશે વાતાવરણ?
હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, આગામી સાત દિવસ દરમિયાન રાજ્યમાં હળવાથી મધ્યમ વરસાદની શક્યતા છે. ૧૨ જુલાઈના રોજ સૌરાષ્ટ્રના વિવિધ જિલ્લાઓ જેવા કે પોરબંદર, રાજકોટ, જૂનાગઢ, અમરેલી, ગીર સોમનાથ અને ભાવનગરમાં હળવાથી મધ્યમ વરસાદી ઝાપટાં પડવાની આગાહી કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, મધ્ય ગુજરાતના વડોદરા અને છોટા ઉદેપુર જિલ્લામાં પણ સામાન્ય વરસાદની સંભાવના છે.
દક્ષિણ ગુજરાતની વાત કરીએ તો ભરૂચ, નર્મદા, સુરત, તાપી, નવસારી, ડાંગ અને વલસાડમાં છૂટોછવાયો વરસાદ પડી શકે છે. સંઘ પ્રદેશ દીવ, દમણ અને દાદરા નગર હવેલીમાં પણ વરસાદનું સામાન્ય પ્રમાણ જળવાઈ રહેશે. ઉત્તર પ્રદેશના મધ્ય ભાગો પર સક્રિય થયેલું ‘લો પ્રેશર’ ક્ષેત્ર આગામી ૨૪ કલાકમાં નબળું પડવાનું છે, જેની અસર ગુજરાતના વાતાવરણ પર પણ જોવા મળશે. હાલમાં પશ્ચિમી પવનો ફૂંકાઈ રહ્યા છે, જે ભેજનું પ્રમાણ જાળવી રાખે છે.
વરસાદની ઘટ: ચિંતાનું કારણ?
ચોમાસાની શરૂઆતથી લઈને ૧૧ જુલાઈ સુધીના આંકડા જોઈએ તો, ગુજરાતમાં સરેરાશ માત્ર સાડા છ ઇંચ જેટલો જ વરસાદ નોંધાયો છે. આ આંકડો રાજ્યની સિઝનલ સરેરાશના મુકાબલે ૧૭ ટકા જેટલી ઘટ દર્શાવે છે. વરસાદમાં આ પ્રકારનો વિરામ ખેતીકામમાં, ખાસ કરીને વાવણી પછીના સમયમાં પાકના ઉછેર માટે એક પડકારરૂપ બની શકે છે. જોકે, કૃષિ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આગામી દિવસોમાં જો સારો વરસાદ થશે, તો આ ઘટ પૂરી થઈ જશે.
જળાશયોની સ્થિતિ: જીવાદોરી સમાન સરદાર સરોવર
રાજ્યના જળાશયોની સ્થિતિ પર નજર કરીએ તો, વરસાદના અભાવે ડેમોમાં નવા નીરની આવક ધીમી પડી છે, પરંતુ રાજ્યની જીવાદોરી સમાન સરદાર સરોવર ડેમની સ્થિતિ સંતોષકારક છે. હાલમાં સરદાર સરોવરમાં કુલ સંગ્રહ ક્ષમતાના આશરે ૬૫.૮૧ ટકા જેટલો જળસંગ્રહ છે, જે લગભગ બે લાખ ૨૯ હજાર ૫૧૮ MCFT થાય છે. હાલમાં ડેમમાં પાણીની આવક આઠ હજાર ૮૩૩ ક્યુસેક સામે જાવક માત્ર ૬૧૯ ક્યુસેક છે, જે સ્થિર જળસંગ્રહ સૂચવે છે.
હાઈએલર્ટ અને એલર્ટ પર રહેલા ડેમો
રાજ્યના ૧૮૨ ડેમોમાંથી ૧૦ ડેમ હાલમાં ૯૦ ટકાથી વધુ ભરાયેલા હોવાથી તેને ‘હાઈએલર્ટ’ પર મૂકવામાં આવ્યા છે. જ્યારે ૮૦ થી ૯૦ ટકા ભરાયેલા ચાર ડેમ ‘એલર્ટ’ પર અને ૭૦ થી ૮૦ ટકા ભરાયેલા ૧૦ ડેમ ‘વોર્નિંગ’ પર છે. રાજ્યના મોટાભાગના ડેમો (૧૮૨ પૈકી)માં હજુ ૭૦ ટકાથી ઓછો જળસંગ્રહ છે.
ઝોન મુજબની સ્થિતિ તપાસીએ તો:
ઉત્તર ગુજરાત: ૧૫ જળાશયોમાં ૩૯.૭૩ ટકા જળસંગ્રહ.
મધ્ય ગુજરાત: ૧૭ જળાશયોમાં ૫૦.૨૨ ટકા જળસંગ્રહ.
દક્ષિણ ગુજરાત: ૧૩ ડેમો પૈકી એક સંપૂર્ણ ભરાયેલું છે અને કુલ સરેરાશ ૪૦.૦૩ ટકા જળસંગ્રહ છે.
કચ્છ: ૨૦ જળાશયોમાં ખૂબ ઓછો એટલે કે ૨૪.૭૬ ટકા જળસંગ્રહ છે.
સૌરાષ્ટ્ર: ૧૪૧ જળાશયોમાં ૫ ડેમ સંપૂર્ણ ભરાયેલા છે અને કુલ સરેરાશ ૩૯.૨૩ ટકા જળસંગ્રહ જોવા મળે છે.
ખેતી અને પાણીનું સંચાલન
ગુજરાત જેવા રાજ્યમાં જ્યાં સિંચાઈની વ્યવસ્થા જળાશયો પર નિર્ભર છે, ત્યાં ચોમાસાના વરસાદનું મહત્વ ખૂબ વધી જાય છે. વર્તમાન સમયમાં જ્યારે વરસાદમાં વિરામ છે, ત્યારે પાણીનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો અનિવાર્ય છે. ખેડૂતોએ પાકને જરૂર પૂરતું જ પાણી આપવું જોઈએ અને જળસંગ્રહના સ્ત્રોતોને જાળવી રાખવા જોઈએ.
ગુજરાતમાં ચોમાસાનું આગમન થયું છે, પરંતુ હજુ પણ જમીન અને જળાશયોને જરૂર મુજબના પાણીની રાહ છે. હવામાન વિભાગની આગાહી મુજબ જો આગામી સપ્તાહમાં સારો વરસાદ નોંધાશે, તો ખેતીના પાકો અને જળાશયોમાં જળસ્તર વધવાની પ્રબળ શક્યતા છે. હાલમાં ચિંતા કરવાનું કોઈ કારણ નથી, કારણ કે સરદાર સરોવર ડેમમાં સંગ્રહ ક્ષમતા ખૂબ જ મજબૂત છે, જે રાજ્યની જળ સુરક્ષા માટે એક મોટો ટેકો છે.
