વૈશ્વિક મંચ પર ભારતનો દબદબો, UNSCમાં કાયમી સ્થાન માટે ભારતનું મોટું પગલું
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC)માં ભારતનો વધતો પ્રભાવ હવે વિશ્વ માટે એક અનિવાર્ય સત્ય બની ચૂક્યું છે. વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે તાજેતરમાં ન્યૂયોર્કમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મુખ્યાલય ખાતે 2028-29ના કાર્યકાળ માટે ભારતની અસ્થાયી સદસ્યતાના ચૂંટણી અભિયાનનો ઔપચારિક પ્રારંભ કર્યો છે. જ્યાં એક તરફ અમેરિકા, રશિયા, ફ્રાન્સ અને બ્રિટન જેવા વૈશ્વિક દિગ્ગજો ભારતની આ પહેલનું સ્વાગત કરી રહ્યા છે, ત્યાં ચીનની રહસ્યમયી મૌને ફરી એકવાર કૂટનીતિક ચર્ચાઓને વેગ આપ્યો છે.
શું ચીન પોતાનું વલણ બદલી રહ્યું છે?
ગુરુવારે જ્યારે ચીની વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા લિન જિયાનને ભારતની ઉમેદવારી વિશે પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો, ત્યારે તેમનો જવાબ ખૂબ જ નપાદુલો હતો. તેમણે કહ્યું, “ચીને આ સંબંધમાં આવેલા સમાચારો પર ધ્યાન આપ્યું છે.” આ નિવેદન ન તો સમર્થનનો સંકેત છે કે ન તો વિરોધનો. કૂટનીતિક વર્તુળોમાં તેને ચીનની ‘સાવચેત સતર્કતા’ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
ચીન, જે સુરક્ષા પરિષદના પાંચ સ્થાયી સદસ્યોમાંનું એક છે અને વીટો પાવર ધરાવે છે, તેણે અત્યાર સુધી સુરક્ષા પરિષદમાં ભારતની સ્થાયી સદસ્યતાના મુદ્દે ક્યારેય ખુલીને ‘હા’ પાડી નથી. જોકે, અસ્થાયી સદસ્યતા માટે ચીનનું આ નિવેદન એ સ્પષ્ટ કરે છે કે તે ભારતના વધતા વૈશ્વિક કદને નજરઅંદાજ કરી શકતું નથી.
ભારતનો દ્રષ્ટિકોણ: શાંતિ, વિશ્વાસ અને ઈમાનદારી
વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે તેમના સંબોધનમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારતની ઉમેદવારી માત્ર એક બેઠક મેળવવા માટે નથી, પરંતુ તે એક મોટા વિઝનનો ભાગ છે. તેમણે કહ્યું કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પ્રત્યે ભારતનો અભિગમ ‘શાંતિ, વિશ્વાસ, નિયમોનું સન્માન અને ઈમાનદારી’ પર આધારિત છે. ભારતનું આ વલણ તેને ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ (વિકાસશીલ દેશો)ના અવાજ તરીકે સ્થાપિત કરે છે. જયશંકરે ભારપૂર્વક કહ્યું કે જો ભારત ચૂંટાય છે, તો તે સુરક્ષા પરિષદમાં એવી પ્રાથમિકતાઓ પર કામ કરશે જે આજના ડિજિટલ અને જટિલ યુગના વાસ્તવિક પડકારો છે.
ચૂંટણી જંગ: તાજિકિસ્તાન અને ભારત
UNSCના 2028-29ના સમયગાળા માટેની ચૂંટણી આવતા વર્ષે જૂનમાં થવાની છે. એશિયા-પેસિફિક સમૂહની એક બેઠક માટે ભારતનો મુકાબલો તાજિકિસ્તાન સાથે થશે. ભારત માટે આ ચૂંટણી નવી નથી. ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે ભારત અત્યાર સુધી આઠ વાર (1950-51, 1967-68, 1972-73, 1977-78, 1984-85, 1991-92, 2011-12 અને તાજેતરમાં 2021-22) અસ્થાયી સદસ્ય રહી ચૂક્યું છે. દરેક વખતે ભારતે સુરક્ષા પરિષદમાં પોતાની હાજરીથી સાબિત કર્યું છે કે તે વૈશ્વિક નિર્ણયોમાં રચનાત્મક ભૂમિકા ભજવવા માટે સક્ષમ છે.
સુધારાની માંગ: શું 80 વર્ષ જૂનું માળખું પર્યાપ્ત છે?
ભારતનો આ તર્ક આજે વૈશ્વિક મંચ પર સૌથી વધુ વજનદાર છે કે સુરક્ષા પરિષદનું હાલનું માળખું લગભગ 80 વર્ષ જૂનું છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી બનેલી આ સંસ્થા આજના વાસ્તવિકતાથી ઘણી દૂર છે. ભારત સતત એવી માંગ કરી રહ્યું છે કે જો સુરક્ષા પરિષદે પોતાની સુસંગતતા બચાવવી હોય, તો તેમાં સુધારા અનિવાર્ય છે.
ભારતના સ્થાયી પ્રતિનિધિ હરીશ પર્વતનેનીના મતે, વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષો દરમિયાન સુરક્ષા પરિષદ પોતાની અસરકારકતા ગુમાવી ચૂકી છે. જ્યાં સુધી વિકાસશીલ દેશોને તેમાં યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ નહીં મળે, ત્યાં સુધી વૈશ્વિક નિર્ણયોમાં લોકતાંત્રિક ભાગીદારીનો દાવો પોકળ રહેશે.
ભારત માટે પડકાર અને અવસર
ભારત સામે સૌથી મોટો પડકાર સુરક્ષા પરિષદને ‘કાર્યશીલ’ બનાવવાનો છે. ચીનનું સમર્થન ન મળવું એ એક કૂટનીતિક ગૂંચ હોઈ શકે છે, પરંતુ ભારતનો વધતો આર્થિક પ્રભાવ અને વૈશ્વિક સહયોગીઓનો સાથ આ ઉણપને પૂરી કરે છે.
અંતે, આ ચૂંટણી માત્ર એક પદની દોડ નથી, પરંતુ તે બદલાતા વિશ્વની વાર્તા છે જ્યાં ભારત હવે એક ‘મૂક પ્રેક્ષક’ નહીં, પરંતુ ‘મુખ્ય ખેલાડી’ની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. ચીનનું વલણ ગમે તે હોય, ભારતે એ બતાવી દીધું છે કે તે પોતાની શરતો પર વૈશ્વિક એજન્ડા નક્કી કરવા માટે તૈયાર છે. આવનારો સમય એ નક્કી કરશે કે શું સુરક્ષા પરિષદ પોતાની જાતને ભારતની જરૂરિયાતો મુજબ ઢાળી શકે છે, કે પછી ભારત પોતાની રાહ અલગ બનાવવાની ફરજ પડશે.
