UNSC માં ભારતની દાવેદારી: વૈશ્વિક નેતૃત્વ અને સુધારાની અનિવાર્યતા
વર્તમાન સમયમાં જ્યારે વિશ્વ અનેક જટિલ ભૌગોલિક-રાજકીય પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે, ત્યારે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) ની ભૂમિકા અને તેની રચના અંગે સતત પ્રશ્નો ઉઠી રહ્યા છે. તાજેતરમાં, ભારતના વિદેશ મંત્રી ડૉ. એસ. જયશંકરે ન્યૂયોર્કમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મુખ્યાલય ખાતે વર્ષ 2028-29 માટે UNSC ની અસ્થાયી સદસ્યતા માટે ભારતની દાવેદારીનો સત્તાવાર પ્રારંભ કર્યો છે. આ માત્ર એક ચૂંટણી પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ વિશ્વના સૌથી મોટા લોકશાહી દેશ તરીકે ભારતની વધતી જતી આકાંક્ષાઓ અને વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં સંતુલન લાવવાના પ્રયાસોનું પ્રતીક છે.
સુરક્ષા પરિષદની બદલાતી ગતિશીલતા અને ભારતનું સ્થાન
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદની સ્થાપના બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી થઈ હતી. તે સમયનું વિશ્વ અને આજના સમયના વિશ્વમાં આકાશ-પાતાળનું અંતર છે. ભારત લાંબા સમયથી એ વાત પર ભાર મૂકી રહ્યું છે કે લગભગ 80 વર્ષ જૂની આ સંસ્થા હવે આજના સમયની વાસ્તવિકતાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી નથી. ભારતની દલીલ સ્પષ્ટ છે કે વિકાસશીલ દેશો, જે આજે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સુરક્ષામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, તેમને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં યોગ્ય સ્થાન મળવું જોઈએ.
ભારતે અત્યાર સુધીમાં આઠ વખત UNSC ના અસ્થાયી સભ્ય તરીકે સેવા આપી છે. છેલ્લે 2021-22 ના કાર્યકાળ દરમિયાન, ભારતે આતંકવાદ વિરોધી નીતિઓ, દરિયાઈ સુરક્ષા અને શાંતિ રક્ષા મિશનમાં અભૂતપૂર્વ યોગદાન આપ્યું હતું. હવે 2028-29 માટે ભારતનો પ્રયાસ એ વાત પર કેન્દ્રિત છે કે તે વૈશ્વિક દક્ષિણ (Global South) ના અવાજને મજબૂતીથી રજૂ કરી શકે.
ચીનનું મૌન અને વૈશ્વિક સમર્થન
ભારતની આ દાવેદારી પર ચીનની પ્રતિક્રિયા પણ નોંધપાત્ર રહી છે. ચીની વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે તે આ મામલે નજર રાખી રહ્યું છે. જોકે, ચીને ભારતને ખુલ્લું સમર્થન આપવાનું ટાળ્યું છે. આ બાબત આશ્ચર્યજનક નથી, કારણ કે ચીન પોતે UNSC માં વીટો પાવર ધરાવતું કાયમી સભ્ય છે અને તે એશિયામાં પોતાની પ્રભુત્વ જાળવી રાખવા માંગે છે.
બીજી તરફ, અમેરિકા, રશિયા, ફ્રાન્સ અને બ્રિટન જેવા દેશોએ ભારતની વૈશ્વિક ભૂમિકા અને સુરક્ષા પરિષદમાં તેના કાયમી સભ્યપદ માટે વારંવાર સમર્થન દર્શાવ્યું છે. આ દેશો જાણે છે કે ભારત વગર વૈશ્વિક સુરક્ષાના નિર્ણયો લેવા હવે લગભગ અશક્ય છે.
ચૂંટણીની લડાઈ: તાજિકિસ્તાન સામે સ્પર્ધા
2028-29 ના કાર્યકાળ માટે એશિયા-પેસિફિક ગ્રુપની સીટ માટે ભારતનો મુકાબલો તાજિકિસ્તાન સાથે છે. આવતા વર્ષે જૂનમાં થનારી આ ચૂંટણી ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ પરીક્ષા હશે. તાજિકિસ્તાન એક નાનો દેશ છે, પરંતુ ભારત માટે આ માત્ર સંખ્યાબળની લડાઈ નથી, પણ કૂટનીતિક લડાઈ છે. ભારતે તેની શાંતિપૂર્ણ નીતિઓ, વિકાસલક્ષી અભિગમ અને ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ’ના મંત્ર દ્વારા વિશ્વભરના દેશોનો વિશ્વાસ જીતવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
UNSC માં સુધારાની જરૂરિયાત કેમ છે?
ભારતના સ્થાયી પ્રતિનિધિ હરીશ પર્વતનેનીએ યોગ્ય જ કહ્યું છે કે, વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષો દરમિયાન સુરક્ષા પરિષદ અસહાય જણાઈ છે. યુક્રેન હોય કે મધ્ય-પૂર્વ, પરિષદના કાયમી સભ્યોના મતભેદોને કારણે નિર્ણયો લેવામાં વિલંબ થયો છે. ભારતનું માનવું છે કે:
પ્રતિનિધિત્વ: આફ્રિકા, લેટિન અમેરિકા અને એશિયાના ઉભરતા દેશોને સ્થાન મળવું જોઈએ.
પારદર્શિતા: નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા વધુ લોકતાંત્રિક અને પારદર્શક હોવી જોઈએ.
પ્રાથમિકતા: આતંકવાદ, સાયબર સુરક્ષા અને આબોહવા પરિવર્તન જેવા આધુનિક પડકારો પર વધુ ધ્યાન આપવું જોઈએ.
ભારતનું વિઝન: શાંતિ અને વિકાસ
વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે તેમના સંબોધનમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ભારતનો અભિગમ ‘નિયમોના સન્માન’ અને ‘ઈમાનદારી’ પર આધારિત છે. ભારત જ્યારે પણ વૈશ્વિક મંચ પર આગળ વધે છે, ત્યારે તે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોની સાથે સમગ્ર માનવજાતના કલ્યાણને ધ્યાનમાં રાખે છે. કોરોનાકાળમાં ભારતની ‘વેક્સિન મૈત્રી’ અને તાજેતરના સમયમાં જી-20 ની સફળ અધ્યક્ષતાએ સાબિત કર્યું છે કે ભારત વિશ્વના એક જવાબદાર નેતા તરીકે ઉભરી રહ્યું છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં ભારતનું આગમન એ માત્ર ભારતની પ્રગતિ નથી, પરંતુ બદલાતા વિશ્વના સમીકરણોનું પરિણામ છે. સુરક્ષા પરિષદમાં ભારતનો પ્રવેશ સુરક્ષા પરિષદને વધુ મજબૂત અને વિશ્વસનીય બનાવશે. આવનારા સમયમાં એ જોવું રસપ્રદ રહેશે કે આ ચૂંટણી ભારત માટે કેવા નવા દ્વાર ખોલે છે અને શું તે સમય આવી ગયો છે કે જ્યારે UNSC ને બદલીને તેને આધુનિક યુગના પડકારો સામે લડવા માટે સક્ષમ બનાવવામાં આવે.
ભારત તૈયાર છે, વિશ્વ ભારત તરફ આશાની નજરે જોઈ રહ્યું છે, અને હવે સમય આવી ગયો છે કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પોતાની જૂની ખોટ સુધારીને ભારતને તે સ્થાન આપે જેનું તે હકદાર છે.
