અમેરિકા-ઇરાન સંબંધોમાં નવો વળાંક: વેન્સને મોકલેલો ‘ખાનગી સંદેશ’ અને ટ્રમ્પના નજીકના સહયોગીઓ પર ગંભીર આક્ષેપો
તાજેતરમાં અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચેના સંબંધોમાં અત્યંત તણાવપૂર્ણ સ્થિતિ સર્જાઈ છે. એક તરફ બંને દેશો વચ્ચે મધ્યસ્થી દ્વારા શાંતિ મંત્રણાના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ ઇરાને અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વેન્સને એક ‘ખાનગી સંદેશ’ મોકલીને સનસનાટી મચાવી દીધી છે. આ સંદેશમાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નજીકના બે દિગ્ગજો—સ્ટીવ વિટકોફ અને જરેડ કુશનર—પર ગંભીર આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા છે.
શું છે આ સમગ્ર વિવાદ?
અહેવાલો અનુસાર, જૂન મહિનાના અંતમાં સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં ઇરાન અને અમેરિકા વચ્ચે પરોક્ષ વાટાઘાટો ચાલી રહી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન, ઇરાનના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ દાવો કર્યો છે કે તેમણે ઇન્ટરમીડિયરી (મધ્યસ્થી) મારફતે ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વેન્સને એક લેખિત સંદેશ મોકલ્યો હતો. આ સંદેશનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રના બે અગ્રણી વ્યક્તિઓ, સ્ટીવ વિટકોફ અને જરેડ કુશનરની કાર્યપદ્ધતિ પર સવાલ ઉઠાવવાનો હતો.
ઇરાનનો મુખ્ય આરોપ એ છે કે આ બંને વ્યક્તિઓ કૂટનીતિ (Diplomacy) દ્વારા શાંતિ સ્થાપવાને બદલે, વાટાઘાટોની આંતરિક માહિતીનો ઉપયોગ કરીને આર્થિક લાભ મેળવવામાં વધુ રસ ધરાવે છે. ઇરાનનું માનવું છે કે આ બંને લોકોની દખલગીરીને કારણે જૂન મહિનામાં થયેલ સમજૂતી (MoU) જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
ઇરાનના ગંભીર આક્ષેપો: કૂટનીતિ કે આર્થિક ખેલ?
ઇરાનના અધિકારીના દાવા મુજબ, ઓમાન અને સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં યોજાયેલી મંત્રણા દરમિયાન એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે સ્ટીવ વિટકોફ પાસે કૂટનીતિનો કોઈ અનુભવ નથી. ઇરાને તેમને માત્ર ‘વાતચીતને બગાડનાર’ ગણાવ્યા છે. આટલું જ નહીં, જરેડ કુશનર પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો છે કે તેઓ સતત આંતરિક માહિતી ઇઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુ અને મોસાદના વડા સાથે શેર કરી રહ્યા હતા.
ઇરાનનો આરોપ માત્ર અહીં અટકતો નથી. તેમણે એવો પણ દાવો કર્યો છે કે ટ્રમ્પની નજીકના કેટલાક લોકો આ યુદ્ધ જેવી સ્થિતિનો ઉપયોગ કરીને નાણાકીય બજારો (Financial Markets) ને મેનીપ્યુલેટ કરી રહ્યા છે. ઇરાનના મતે, આ પ્રક્રિયા દ્વારા અત્યાર સુધીમાં અંદાજે 9 અબજ ડોલરનો નફો કરવામાં આવ્યો છે, જેમાંથી ઇરાને 4.5 અબજ ડોલરનો હિસ્સો પોતાના માટે માંગ્યો હોવાનો પણ સનસનીખેજ દાવો કર્યો છે.
વ્હાઇટ હાઉસનો સખત ઇનકાર
આ આક્ષેપો સામે અમેરિકન વહીવટીતંત્રે આકરા પાણીએ વળતો પ્રહાર કર્યો છે. વ્હાઇટ હાઉસના પ્રવક્તા અન્ના કેલીએ આ અહેવાલને પાયાવિહોણો ગણાવતા કહ્યું કે, “આ પ્રકારનો કોઈ પણ સંદેશ ઉપરાષ્ટ્રપતિ કે તેમની ટીમને મળ્યો નથી.” તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે, “જે સમાચાર સંસ્થાઓ આવા આધારહીન અહેવાલો ફેલાવી રહી છે, તે ઇરાની શાસનના પ્રચારના સાધન બની ગઈ છે.”
અમેરિકી અધિકારીઓનું કહેવું છે કે ટ્રમ્પની વાટાઘાટ ટીમનો દરેક સભ્ય માત્ર દેશની સુરક્ષા અને શાંતિ માટે કામ કરી રહ્યો છે. કોઈપણ વ્યક્તિ પર આર્થિક લાભ મેળવવાના આક્ષેપો કરવા એ માત્ર ભ્રામક પ્રચાર છે.
યુદ્ધના ડાકલા અને બદલાતી સ્થિતિ
આ વિવાદ એક એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચે સૈન્ય સંઘર્ષ ચરમસીમા પર છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નેતૃત્વમાં અમેરિકાએ ઇરાનના વિવિધ શહેરો, હોસ્પિટલ અને એરપોર્ટ પર હવાઈ હુમલા કર્યા છે, જેમાં 30થી વધુ લોકોના મોત થયા હોવાનું ઇરાન સરકારનું કહેવું છે. તેના બદલામાં ઇરાને બહેરીન, કુવૈત અને જોર્ડનમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથકો પર ડ્રોન અને મિસાઇલ વડે હુમલા કર્યા છે.
બંને દેશો વચ્ચેનો આ ટકરાવ માત્ર રાજદ્વારી સ્તરે જ નહીં, પરંતુ મેદાનમાં પણ આક્રમક સ્વરૂપ ધારણ કરી રહ્યો છે. જે રીતે એકબીજા પર હુમલા થઈ રહ્યા છે અને આક્ષેપ-પ્રતિઆક્ષેપનો દોર ચાલી રહ્યો છે, તે જોતા મધ્ય-પૂર્વમાં સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની રહી છે.
ઐતિહાસિક સંદર્ભ અને ભવિષ્યની સ્થિતિ
ઇરાનના અધિકારીએ સ્પષ્ટપણે કહ્યું છે કે, “આ આદાન-પ્રદાન થયેલા સંદેશાઓ અંતે ઇતિહાસના પાનાઓનો ભાગ બનશે.” આ નિવેદન સૂચવે છે કે ઇરાન લાંબા ગાળાની રણનીતિ સાથે ચાલી રહ્યું છે અને તે આ મુદ્દાઓને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ઉઠાવવા માંગે છે.
જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે આ પ્રકારના આક્ષેપોથી મંત્રણાના દરવાજા હંમેશ માટે બંધ થઈ શકે છે. જ્યારે બે દેશો વચ્ચે પરસ્પર વિશ્વાસનો અભાવ હોય અને તેમાં વ્યક્તિગત હિતોના આક્ષેપો ઉમેરાય, ત્યારે શાંતિ સ્થાપવી લગભગ અશક્ય બની જાય છે. અત્યારે સમગ્ર વિશ્વની નજર આ યુદ્ધ અને મંત્રણાની સ્થિતિ પર ટકેલી છે. શું ઇરાન ખરેખર કોઈ નક્કર પુરાવા રજૂ કરી શકશે? કે પછી આ માત્ર વૈશ્વિક રાજકારણનો એક હિસ્સો છે? આ પ્રશ્નોના જવાબ સમય જ આપશે.
અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચેનો આ વિવાદ સ્પષ્ટ કરે છે કે કૂટનીતિના પડદા પાછળ ઘણી બધી ઘટનાઓ બનતી હોય છે, જે સામાન્ય જનતાની નજરમાં આવતી નથી. જે.ડી. વેન્સને મોકલેલો આ સંદેશ, ભલે વ્હાઇટ હાઉસે તેને નકાર્યો હોય, પરંતુ તેણે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ચર્ચાનો નવો વિષય જરૂર છેડ્યો છે. શાંતિ અને લોભ વચ્ચેની આ લડાઈમાં કોણ સાચું છે તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે આ સંઘર્ષ માનવજાત માટે વિનાશક સાબિત થઈ શકે છે.
