પાકિસ્તાન સરકાર ક્રિપ્ટોને કાયદેસર કરવા સક્રિય, ત્યારે દારુલ ઉલૂમે જાહેર કર્યો અમાન્ય
આજના ડિજિટલ યુગમાં ક્રિપ્ટોકરન્સી વૈશ્વિક સ્તરે રોકાણનું એક મોટું માધ્યમ બની ચૂકી છે, પરંતુ પાકિસ્તાનમાં તેને લઈને એક નવો જ ધાર્મિક અને રાજકીય વિવાદ ફાટી નીકળ્યો છે. પાકિસ્તાનના અગ્રણી ઇસ્લામિક વિદ્વાન મુફ્તી મુહમ્મદ તકી ઉસ્માની અને કરાચી સ્થિત પ્રખ્યાત ધાર્મિક સંસ્થા દારુલ ઉલૂમે એક સંયુક્ત ફતવો બહાર પાડીને બિટકોઇન (Bitcoin), ઇથેરિયમ (Ethereum) અને યુએસડીટી (USDT) સહિતની તમામ ક્રિપ્ટોકરન્સીના વેપારને શરિયા કાયદા હેઠળ ‘હરામ’ એટલે કે અમાન્ય જાહેર કર્યો છે. આ ફતવો એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે પાકિસ્તાન સરકાર અને નાણાકીય સંસ્થાઓ દેશમાં ક્રિપ્ટો સેક્ટરને કાયદેસરનું માળખું આપીને ડિજિટલ અર્થતંત્રને મજબૂત કરવાના પ્રયાસો કરી રહી છે.
ફતવામાં શું છે મુખ્ય દલીલ?
કરાચી સ્થિત દારુલ ઉલૂમ દ્વારા જારી કરાયેલા ફતવામાં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું છે કે બિટકોઇન, વિવિધ ડિજિટલ ટોકન્સ અને સ્ટેબલકોઇન્સ ઇસ્લામિક શરિયા કાયદા મુજબ ‘સંપત્તિ’ કે ‘મિલકત’ (માલ) ની સ્વીકૃત વ્યાખ્યામાં બંધ બેસતા નથી. ઇસ્લામિક આર્થિક સિદ્ધાંતો અનુસાર, જે વસ્તુનું ભૌતિક અસ્તિત્વ ન હોય અથવા તેની પાછળ કોઈ મજબૂત વાસ્તવિક એસેટનું પીઠબળ ન હોય, તેના પર સટ્ટો રમી શકાય નહીં. ફતવામાં એ બાબત પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે કે માત્ર ક્રિપ્ટોકરન્સીનું નામ બદલીને તેને ‘ડિજિટલ એસેટ’ કે અન્ય કોઈ આકર્ષક નામ આપવાથી તેની ધાર્મિક સ્થિતિ બદલાતી નથી અને તેનો વેપાર ઇસ્લામમાં વર્જિત જ રહેશે.
એક તરફ ધાર્મિક પ્રતિબંધ, બીજી તરફ સરકારી નિયમો
આ ધાર્મિક આદેશથી વિપરીત, પાકિસ્તાન સરકાર દેશની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવા માટે ક્રિપ્ટો ઉદ્યોગને કાનૂની દાયરામાં લાવવા માટે ઝડપથી કામ કરી રહી છે. સરકાર દ્વારા તાજેતરમાં જ ‘પાકિસ્તાન ક્રિપ્ટો કાઉન્સિલ’ અને ‘પાકિસ્તાન વર્ચ્યુઅલ એસેટ્સ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી’ (PVARA) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. આ સંસ્થાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ક્રિપ્ટો એક્સચેન્જોને સત્તાવાર લાયસન્સ આપવાનો, રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો અને બ્લોકચેન ટેકનોલોજી આધારિત નાણાકીય સેવાઓનો વિસ્તાર કરવાનો છે. એક અંદાજ મુજબ, પાકિસ્તાનની આશરે ૨ કરોડથી વધુ વસ્તી પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ક્રિપ્ટો માર્કેટ સાથે જોડાયેલી છે, જેના કારણે આ ફતવાએ કરોડો રોકાણકારોને દ્વિધામાં મૂકી દીધા છે.
નિષ્ણાતો અને PVARA નો મધ્યમ માર્ગ શોધવાનો પ્રયાસ
ધાર્મિક ફતવો જાહેર થયા બાદ, PVARA ના ચેરમેન બિલાલ બિન સાકિબે ઇસ્લામિક વિદ્વાનોને એક મહત્વપૂર્ણ અપીલ કરી છે. તેમણે દલીલ કરી છે કે તમામ પ્રકારની ડિજિટલ સંપત્તિઓને એક જ લાકડીએ હાંકવી યોગ્ય નથી. ટેકનોલોજીના આ યુગમાં હવે એવા ટોકન્સ પણ ઉપલબ્ધ છે જેની પાછળ વાસ્તવિક સોના (Gold-backed tokens) નું બેકઅપ હોય છે, તેમજ ડિજિટલ ઇસ્લામિક બોન્ડ્સ (Sukuk) અને સંપૂર્ણ સુરક્ષિત સ્ટેબલકોઇન્સ પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તેથી ધાર્મિક નેતાઓએ દરેક ડિજિટલ એસેટનું અલગ-અલગ અને ઝીણવટભર્યું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ. ઘણા અર્થશાસ્ત્રીઓનું પણ માનવું છે કે ક્રિપ્ટોકરન્સીના માધ્યમથી વિદેશથી આવતા નાણાં (Remittance) ખૂબ જ સસ્તા અને ઝડપી દરે મેળવી શકાય છે, જે પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા માટે અત્યંત ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે.
ટ્રમ્પ પરિવાર સાથેનો વ્યાપારી સંબંધ પણ ચર્ચામાં
પાકિસ્તાનની ક્રિપ્ટો નીતિ ત્યારે વૈશ્વિક સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બની હતી, જ્યારે એપ્રિલ ૨૦૨૫ માં પાકિસ્તાન સરકારે ‘વર્લ્ડ લિબર્ટી ફાઇનાન્શિયલ’ (WLF) નામની વૈશ્વિક કંપની સાથે એક મહત્વપૂર્ણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ કંપની અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પરિવાર સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી હોવાનું માનવામાં આવે છે. જો કે, આ વ્યાપારી સમજૂતીથી પાકિસ્તાનની આંતરિક રાજકીય કે ધાર્મિક નીતિઓ પર કોઈ પ્રભાવ પડ્યો હોય તેવા કોઈ સત્તાવાર પુરાવા મળ્યા નથી. પરંતુ આ કરાર દર્શાવે છે કે પાકિસ્તાન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ડિજિટલ કરન્સી અપનાવવા માટે કેટલું આતુર છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે પાકિસ્તાનના સામાન્ય નાગરિકો સરકારના કાયદાને અનુસરે છે કે ધાર્મિક ફતવાને માન્ય રાખે છે.
