અમેરિકાની સાર્વભૌમત્વ સામે ખતરો? ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર શા માટે ઇન્ટરનેશનલ ક્રિમિનલ કોર્ટને પાયેથી તોડી પાડવા માંગે છે?
વૈશ્વિક રાજકારણના આજના યુગમાં જ્યારે અમેરિકા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ વચ્ચેના સંબંધો વણસી રહ્યા છે, ત્યારે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રનું ઇન્ટરનેશનલ ક્રિમિનલ કોર્ટ (ICC) વિરુદ્ધનું અભિયાન એક ખૂબ જ ગંભીર વળાંક પર છે. અમેરિકી સરકાર હવે એવી સ્થિતિમાં છે કે જ્યાં તેઓ આ આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાયિક સંસ્થાને ‘અમેરિકી સાર્વભૌમત્વ માટેનો મોટો ખતરો’ માને છે. આ માત્ર એક કાનૂની લડાઈ નથી, પરંતુ એક દેશની પોતાની સ્વતંત્રતા અને તેની કાયદાકીય પ્રણાલીની રક્ષા કરવાનો પ્રશ્ન છે. ચાલો સમજીએ કે આ સમગ્ર મામલો શું છે અને શા માટે દુનિયાની મહાસત્તા આ સંસ્થાની પાછળ હાથ ધોઈને પડી છે.
શું છે ICC અને શા માટે અમેરિકા તેનાથી દૂર રહ્યું?
ઇન્ટરનેશનલ ક્રિમિનલ કોર્ટની સ્થાપના ૧૯૯૮માં ‘રોમ સંવિધાન’ (Rome Statute) હેઠળ કરવામાં આવી હતી. આ કોર્ટનો મુખ્ય હેતુ નરસંહાર, યુદ્ધ અપરાધો અને માનવતા વિરુદ્ધના ગંભીર ગુનાઓ કરનારાઓને સજા આપવાનો હતો. જોકે, શરૂઆતથી જ અમેરિકા આ સંધિનો ભાગ બન્યું નથી. તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ બિલ ક્લિન્ટનથી લઈને અત્યારના ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર સુધી, અમેરિકાએ ક્યારેય પણ આ રોમ સંવિધાનને મંજૂરી આપી નથી.
અમેરિકાનો તર્ક એ છે કે જે સંધિ પર તેણે સહી જ નથી કરી, તે સંધિ હેઠળ બનેલી અદાલતને તેના સૈનિકો કે નાગરિકો પર કેસ ચલાવવાનો કોઈ અધિકાર નથી. આ દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, અમેરિકા પોતાની કાનૂની સ્વતંત્રતાને કોઈ પણ બાહ્ય શક્તિને સોંપવા તૈયાર નથી.
સાર્વભૌમત્વનો સવાલ: અમેરિકાનું વલણ
અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રૂબિયોએ એક અત્યંત આક્રમક વ્યૂહરચના જાહેર કરી છે. તેમણે આને ‘સંપૂર્ણ-સરકાર પ્રતિભાવ’ ગણાવ્યો છે. રૂબિયોનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે છેલ્લા ૨૫૦ વર્ષોથી અમેરિકનોએ પોતાનું શાસન જાતે કર્યું છે, પોતાના કાયદાઓ પોતે બનાવ્યા છે અને જો કોઈ અમેરિકન નાગરિક ગુનો કરે, તો તેનો નિર્ણય અમેરિકાની અદાલતો અને જ્યુરી દ્વારા લેવાય છે.
જ્યારે ICC જેવી સંસ્થા એવો દાવો કરે કે તે અમેરિકન સૈનિકોને પકડી શકે છે કે તેમના પર મુકદ્દમો ચલાવી શકે છે, ત્યારે તે અમેરિકા માટે માત્ર એક કાનૂની પડકાર નથી, પરંતુ લોકશાહીની મૂળભૂત માન્યતા પરનો પ્રહાર છે. રૂબિયોના શબ્દોમાં કહીએ તો, આ અદાલત હવે ‘બિન-ચૂંટાયેલા વૈશ્વિકવાદી નોકરશાહો’ના હાથમાં રમી રહી છે, જેઓ પોતાની સત્તાને અમર્યાદિત માને છે.
યુદ્ધ અપરાધોની તપાસ અને તણાવનું કારણ
આ વિવાદની શરૂઆત ૨૦૨૦માં થઈ હતી, જ્યારે ICC એ અફઘાનિસ્તાનમાં અમેરિકી દળો દ્વારા કરવામાં આવેલા કથિત યુદ્ધ અપરાધોની તપાસ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. અમેરિકા માટે આ એક ‘રેડ લાઇન’ સમાન હતું. રૂબિયોએ તેમના લેખમાં ચેતવણી આપી હતી કે જો આજે અફઘાનિસ્તાનના મામલામાં ICC ને છૂટ આપવામાં આવશે, તો આવતીકાલે તેઓ અમેરિકાના સરહદી સુરક્ષા એજન્ટો (Border Patrol Agents) કે સંઘીય વકીલોને પણ આંતરરાષ્ટ્રીય કટઘરામાં ઊભા કરશે.
અમેરિકાનું માનવું છે કે તેમની સૈન્ય કાર્યવાહી એ દેશની સુરક્ષા માટે છે અને તેની જવાબદારી માત્ર અમેરિકી કાયદા હેઠળ જ નક્કી થઈ શકે છે. આ સંજોગોમાં ICC દ્વારા કરવામાં આવતી કોઈ પણ દખલગીરીને અમેરિકા પોતાની સાર્વભૌમત્વ સાથે સમજૂતી કરવા બરાબર માને છે.
કડક પ્રતિબંધોની વ્યૂહરચના
ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર માત્ર શબ્દોથી લડાઈ લડવા માંગતું નથી. તેમણે એક આક્રમક યોજના બનાવી છે:
વીઝા રદ કરવા: ICC સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓ પર વિઝા પ્રતિબંધો મૂકવામાં આવશે.
યાત્રા પ્રતિબંધ: તેમના પર પ્રવાસ કરવા પર રોક લગાવી શકાય છે.
નાણાકીય દબાણ: ICC ને સમર્થન આપતા દેશોને ચેતવણી આપવામાં આવી રહી છે કે તેઓએ અમેરિકા સાથેના તેમના સંબંધોને જોખમમાં મૂકવા કે આ અદાલતનો સાથ આપવો તે પસંદ કરવાનું રહેશે.
સહયોગનો ઇનકાર: જે દેશોમાં અમેરિકી સૈનિકો તૈનાત છે, તે દેશોને પણ દબાણ કરવામાં આવશે કે તેઓ અમેરિકનો પર ICC નું અધિકારક્ષેત્ર સ્વીકારે નહીં.
માર્કો રૂબિયોએ અત્યંત કડક શબ્દોમાં કહ્યું છે કે, “જો ICC ને એમ લાગતું હોય કે તેઓ અમેરિકનોને તેમની સાર્વભૌમત્વથી વંચિત કરી શકે છે, તો અમેરિકા તેમને પોતાના દ્રઢ નિશ્ચયનો પૂરેપૂરો અર્થ સમજાવશે.” તેમણે તો ત્યાં સુધી કહી દીધું કે જો જરૂર પડશે તો અમેરિકા આ અદાલતને ઈંટથી ઈંટ બજાવીને તોડી પાડશે.
શું આ વૈશ્વિક ન્યાયનો અંત છે?
આ મુદ્દો એક મોટી ચર્ચા ઉભી કરે છે: શું વિશ્વમાં ન્યાય માટે કોઈ સર્વોપરી સંસ્થા ન હોવી જોઈએ? એક તરફ તે દેશો છે જેઓ માને છે કે માનવતા વિરુદ્ધના ગુનાઓ કરનાર ગમે તેટલો શક્તિશાળી હોય, તેને સજા મળવી જોઈએ. બીજી તરફ અમેરિકા જેવો દેશ છે જે પોતાના નાગરિકોની સુરક્ષા અને સ્વતંત્રતાને કોઈ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાથી ઉપર રાખે છે.
ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રની આ હિલચાલ દર્શાવે છે કે આવનારા સમયમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો વધુ ધ્રુવીકરણ (Polarization) તરફ જશે. જે દેશો અમેરિકા પર નિર્ભર છે, તેમની સામે મોટી મૂંઝવણ ઉભી થશે કે તેઓ અમેરિકા સાથે સંબંધ જાળવે કે ICC ના સિદ્ધાંતો સાથે ઉભા રહે.
અમેરિકાની આ નીતિ સ્પષ્ટ છે: “અમારા લોકો, અમારા કાયદા, અમારો ન્યાય.” માર્કો રૂબિયો અને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું માનવું છે કે અમેરિકા જેવા દેશને કોઈ પણ ‘બિન-ચૂંટાયેલી’ વૈશ્વિક સંસ્થાના આદેશો માનવાની જરૂર નથી. આ એક એવી લડાઈ છે જે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના ભાવિને બદલી શકે છે. આ માત્ર એક અદાલત વિરુદ્ધના પ્રતિબંધો નથી, પરંતુ તે એક વિચારધારાની લડાઈ છે કે શું વિશ્વમાં ‘સાર્વભૌમત્વ’ સર્વોપરી છે કે ‘વૈશ્વિક ન્યાય’.
ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રના આ પગલાથી આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ભારત જેવા દેશોએ પણ ઘણું વિચારવું પડશે કે તેઓ આ બદલાતા વિશ્વના સમીકરણોમાં કઈ રીતે પોતાનું સંતુલન જાળવી રાખે છે. ICC ના અસ્તિત્વ માટે આ સમયગાળો સૌથી કપરો છે, કારણ કે દુનિયાની સૌથી મોટી સૈન્ય તાકાત હવે તેમની સામે ખુલ્લી જંગ લડી રહી છે.
