શું યુનાઈટેડ નેશન્સ પોતાની પ્રસ્તુતતા ગુમાવી રહ્યું છે? ભારતની આકરી ચેતવણી અને બદલાતી વૈશ્વિક વ્યવસ્થા
બીજા વિશ્વયુદ્ધની સમાપ્તિ બાદ જ્યારે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, ત્યારે તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એક એવી સંસ્થા બનાવવાનો હતો જે વિશ્વમાં શાંતિ જાળવી રાખે અને ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધ જેવી વિનાશક ઘટનાઓને અટકાવે. પરંતુ આજે, આઠ દાયકા બાદ, આ જ સંસ્થા પોતાના અસ્તિત્વ અને વિશ્વસનીયતાના સૌથી મોટા સંકટનો સામનો કરી રહી છે. તાજેતરમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ભારતના સ્થાયી પ્રતિનિધિ પી. હરીશે એક ગંભીર નિવેદન આપીને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર હલચલ મચાવી દીધી છે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે, જો સુરક્ષા પરિષદમાં તાત્કાલિક સુધારા નહીં થાય, તો લોકોનો સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પરથી ભરોસો સંપૂર્ણપણે ઉઠી જશે.
સુરક્ષા પરિષદની નિષ્ફળતા: કેમ ઘટી રહ્યો છે ભરોસો?
આજે વિશ્વના ખૂણે-ખૂણે સંઘર્ષો ચાલી રહ્યા છે. યુક્રેન-રશિયા યુદ્ધ હોય, મધ્ય-પૂર્વમાં ઈઝરાયેલ-પેલેસ્ટાઈન સંઘર્ષ હોય કે અન્ય નાના-મોટા આંતરિક ગૃહયુદ્ધો – સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) દરેક મોરચે લાચાર દેખાઈ રહી છે. પી. હરીશે આ મુદ્દે આકરા પ્રહારો કરતા જણાવ્યું કે, સુરક્ષા પરિષદ યુદ્ધોને અટકાવવામાં અને સામાન્ય નાગરિકોની માનવીય પીડાને ઘટાડવામાં સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ રહી છે.
જ્યારે કોઈ વૈશ્વિક સંસ્થા શાંતિ સ્થાપવા માટે બનાવવામાં આવી હોય અને તે જ સંસ્થા હિંસા રોકવામાં બેઅસર સાબિત થાય, ત્યારે તેની નૈતિક સત્તા સામે પ્રશ્નો ઉભા થવા સ્વાભાવિક છે. સુરક્ષા પરિષદનું કામ માત્ર ચર્ચાઓ કરવાનું નથી, પરંતુ નક્કર પગલાં લેવાનું છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આજે આ પરિષદ માત્ર બિનઅસરકારક ચર્ચાઓનું કેન્દ્ર બની ગઈ છે.
૮૦ વર્ષ જૂનું માળખું અને બદલાતી દુનિયા
સંયુક્ત રાષ્ટ્રનું માળખું ૧૯૪૫ના વિશ્વના ભૌગોલિક-રાજકીય વાસ્તવિકતા પર આધારિત છે. આજના ૨૦૨૬ના વર્ષમાં, જ્યારે ભારત જેવા દેશો આર્થિક અને રાજદ્વારી રીતે વિશ્વના નેતા તરીકે ઉભરી રહ્યા છે, ત્યારે ૮૦ વર્ષ જૂની પદ્ધતિને વળગી રહેવું એ મોટી ભૂલ છે.
પી. હરીશે ‘ભવિષ્ય માટેના સમજૂતી’ (Pact for the Future) ની ચર્ચામાં ભાગ લેતા અફસોસ વ્યક્ત કર્યો કે, સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારાની પ્રક્રિયા માત્ર ‘પહેલાથી લખેલા નિવેદનોના ક્યારેય ન પૂરા થતા ચક્ર’ (Endless cycle of prepared statements) માં ફસાઈ ગઈ છે. એટલે કે, સુધારાના નામે માત્ર વાતો થાય છે, પરિણામ શૂન્ય છે. ભારતનું માનવું છે કે, આ સ્થિતિ લાંબો સમય ટકી શકે નહીં. જે સંસ્થા સમયની સાથે નથી બદલાતી, તે સમયના ગર્ભમાં ખોવાઈ જાય છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને યુએનની ‘બેકાર’ છબી
માત્ર ભારત જ નહીં, પરંતુ અમેરિકા જેવા શક્તિશાળી રાષ્ટ્રના નેતાઓ પણ આ સંસ્થાની કાર્યક્ષમતા પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવી ચૂક્યા છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જાહેરમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રને ‘બેકાર’ અને અક્ષમ ગણાવીને તેના પર મોટો પ્રહાર કર્યો હતો. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫માં યુએન મહાસભાના ૮૦માં સત્ર દરમિયાન ટ્રમ્પે એક મોટો દાવો કર્યો હતો કે તેમણે પોતાની રીતે સાત એવા યુદ્ધો સમાપ્ત કર્યા, જેને આખી દુનિયા અશક્ય માનતી હતી.
ટ્રમ્પની ફરિયાદ એ હતી કે, આટલા મોટા મિશનમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર તરફથી એક ફોન કોલ સુધી આવ્યો નહોતો. જ્યારે વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી દેશના વડા આ પ્રકારની વાત કરે, ત્યારે તે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ઘટતા જતા મહત્વનો પુરાવો આપે છે. આ બાબત એ પણ દર્શાવે છે કે, યુએન હવે માત્ર કાગળ પરની સંસ્થા બની રહી છે અને વાસ્તવિક નિર્ણય લેવાની શક્તિ વૈશ્વિક નેતાઓ હવે પોતાની પાસે કે અન્ય મંચ પર શોધી રહ્યા છે.
સુધારા શા માટે અનિવાર્ય છે?
ભારત લાંબા સમયથી સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સભ્યપદની માંગ કરી રહ્યું છે. આ માત્ર ભારતની મહત્વાકાંક્ષા નથી, પરંતુ આજના બદલાયેલા વિશ્વનું વાસ્તવિક પ્રતિનિધિત્વ છે. સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારા માટેના કેટલાક મુખ્ય મુદ્દાઓ નીચે મુજબ છે:
૧. વૈશ્વિક પ્રતિનિધિત્વ: વર્તમાન પરિષદમાં તે દેશોનું વર્ચસ્વ છે જેઓ ૧૯૪૫માં જીત્યા હતા. આજે આફ્રિકા, લેટિન અમેરિકા અને એશિયા જેવા મોટા ખંડોને પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ મળતું નથી.
૨. વીટો પાવરનો દુરુપયોગ: કોઈ એક દેશના એક વીટો (Veto) વોટને કારણે આખું વિશ્વ શાંતિ સ્થાપવામાં અટકી પડે છે. આ લોકશાહી ઢાંચાના મૂળ સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે.
૩. ઝેનોફોબિયા અને હિંસા: આજના સમયમાં જાતિવાદ, ઝેનોફોબિયા અને लैंगिक ભેદભાવ જેવી નવી સમસ્યાઓ છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સમજૂતીના જે બિંદુઓ (એક્શન પોઈન્ટ્સ ૩૯-૪૨) છે, તે માત્ર કાગળ પર રહી ગયા છે. આ વાતોને અમલમાં મૂકવાની જરૂર છે.
Remarks by PR @AmbHarishP at the Ministerial Roundtable on Making Multilateralism Fit for the Future during the informal meeting of the @UN General Assembly in context of taking stock of the Pact for the Future.
Underlined the urgent need for implementing reform of… pic.twitter.com/blNwq03eYr
— India at UN, NY (@IndiaUNNewYork) July 15, 2026
શું સુધારો થઈ શકશે?
સંયુક્ત રાષ્ટ્રની હાલની ગતિહીનતાને જોઈને ઘણા નિષ્ણાતો એવું પણ માને છે કે જો તેમાં સુધારો નહીં આવે, તો League of Nations (રાષ્ટ્ર સંઘ) ની જેમ તેનું પણ વિસર્જન નિશ્ચિત છે. ભારતની ચેતવણી એ માત્ર એક દેશનો અવાજ નથી, પરંતુ તે ગ્લોબલ સાઉથ (Global South) ના એ લાખો લોકોનો અવાજ છે જેઓ માને છે કે દુનિયાને એવી સંસ્થાની જરૂર છે જે બધાની સાંભળે અને બધાની સુરક્ષા કરે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં સંતુલન જાળવવું ખૂબ મુશ્કેલ છે, પરંતુ અશક્ય નથી. ભારતનો સ્પષ્ટ મત છે કે યુએનનું આધુનિકીકરણ સમયની માંગ છે. જો સંયુક્ત રાષ્ટ્ર હવે પણ નહીં જાગે, તો ભવિષ્યના ઇતિહાસમાં તે એક ‘નકામી’ સંસ્થા તરીકે જ યાદ રહેશે. સમય બદલાઈ રહ્યો છે, અને આ પરિવર્તનને નકારવું એ શાંતિને નકારવા જેવું છે. હવે દડાને સુધારાના મેદાનમાં ફેંકવાની જવાબદારી સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્યોની છે.
