ટ્રમ્પની ઈરાનને સ્પષ્ટ ચેતવણી: “વાતચીત નહીં તો પાવર પ્લાન્ટ અને પુલ તબાહ કરી દઈશું”
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિના રંગમંચ પર ફરી એકવાર મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ)નું આકાશ દારૂગોળાની ગંધથી ભરાઈ ગયું છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનને એક અત્યંત કડક અને ડરામણી ચેતવણી આપી છે. ટ્રમ્પનું કહેવું છે કે જો ઈરાન વાતચીતના ટેબલ પર આવવાનો ઈનકાર કરશે, તો આગામી સપ્તાહે અમેરિકા તેના પાવર પ્લાન્ટ્સ (વીજળીના મથકો) અને પુલોને નિશાન બનાવીને નષ્ટ કરી દેશે. આ ચેતવણી કોઈ સામાન્ય નિવેદન નથી, પરંતુ તે એક એવા યુદ્ધની આહટ છે જે સમગ્ર વૈશ્વિક ઉર્જા બજાર અને શાંતિને અસ્થિર કરી શકે છે.
શું છે ટ્રમ્પની નવી ધમકી?
ફોક્સ ન્યૂઝને આપેલા એક ઈન્ટરવ્યુમાં ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ કર્યું કે ઈરાન માટે આવનારા દિવસો વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું, “જો તેઓ વાતચીત માટે તૈયાર નહીં થાય, તો અમે તેમના પાયાના માળખાને તબાહ કરી દઈશું.” ટ્રમ્પની આ ધમકી માત્ર ચૂંટણીલક્ષી નિવેદન નથી લાગતી, કારણ કે જમીની સ્તરે તેના પુરાવા પણ જોવા મળી રહ્યા છે. છેલ્લા ચાર દિવસથી અમેરિકી સેના ઈરાનના વિવિધ ઠેકાણાઓ પર સતત હુમલા કરી રહી છે. અમેરિકાએ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ નજીક આવેલા ઈરાની બંદરોની નૌકાદળ દ્વારા નાકાબંધી (Naval Blockade) પણ ફરી શરૂ કરી દીધી છે, જેના કારણે તણાવ ચરમસીમા પર છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ: તણાવનું અસલી કેન્દ્ર
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વનો સૌથી મહત્વનો ‘ચોક પોઈન્ટ’ છે. દુનિયાનો એક મોટો હિસ્સો કાચું તેલ આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગેથી પસાર થાય છે. ઈરાન લાંબા સમયથી આના પર પોતાનો પ્રભાવ જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ કરતું રહ્યું છે, જેને અમેરિકા પોતાની વ્યૂહાત્મક હાર તરીકે જોઈ રહ્યું છે. અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM)નું કહેવું છે કે તેમના હુમલાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઈરાનની તે સૈન્ય ક્ષમતાઓને ખતમ કરવાનો છે, જેનો ઉપયોગ તે વેપારી જહાજોને ડરાવવા કે તેમના પર હુમલો કરવા માટે કરે છે.
ઈરાની મીડિયાના અહેવાલ મુજબ, બંદર અબ્બાસ અને કેશ્મ ટાપુ જેવા વિસ્તારોમાં ધડાકાઓનો અવાજ સંભળાયો છે. તેના જવાબમાં ઈરાને પણ પોતાનું આક્રમક વલણ બતાવ્યું છે અને દાવો કર્યો છે કે તેણે જોર્ડનમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથક પર ડ્રોન હુમલાથી નિશાન સાધ્યું છે.
એક ડગલું પાછળ, બે ડગલાં આગળ?
દરમિયાન, ટ્રમ્પના એક મોટા નિર્ણયે સૌને ચોંકાવી દીધા છે. તેમણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા જહાજો પર 20% ‘ગાર્ડિયન ફી’ લગાવવાની જાહેરાત કરી હતી, જે હવે તેમણે અચાનક પાછી ખેંચી લીધી છે. જોકે, આને શાંતિનું પગલું માની શકાય નહીં. ટ્રમ્પનો તર્ક છે કે મધ્ય પૂર્વના અન્ય દેશો સાથે સકારાત્મક વાતચીત બાદ તેમણે આ નિર્ણય લીધો છે, પરંતુ તેમણે એ પણ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે ઈરાની બંદરોની નાકાબંધી ચાલુ રહેશે.
આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો જ્યારે તેને લાગુ થવામાં માત્ર પાંચ કલાક બાકી હતા. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ટ્રમ્પનું આ ‘યુ-ટર્ન’ માત્ર વ્યૂહરચનાનો ભાગ હોઈ શકે છે જેથી અન્ય પ્રાદેશિક સહયોગીઓને સાથે લઈ શકાય.
યુદ્ધ અપરાધનું જોખમ
ટ્રમ્પની આ ધમકી આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના જાણકારો માટે ચિંતાનો વિષય છે. યુદ્ધના નિયમો અને જિનેવા કન્વેન્શન મુજબ, વીજળી, પાણી અને હોસ્પિટલ જેવી નાગરિક સુવિધાઓ ‘વર્જિત’ હોય છે. આના પર હુમલો કરવો એ યુદ્ધ અપરાધની શ્રેણીમાં આવે છે. જો અમેરિકા ખરેખર ઈરાની પાવર પ્લાન્ટ્સને નિશાન બનાવે છે, તો તે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એક મોટી કાયદાકીય અને નૈતિક ચર્ચાને જન્મ આપશે.
શાંતિની આશાઓ ધૂંધળી
17 જૂનના રોજ થયેલ સંઘર્ષ વિરામ (Ceasefire) ની ઈમારત હવે ધરાશાયી થતી જોવા મળી રહી છે. ઈરાનના નાયબ વિદેશ મંત્રી કાઝેમ ગરીબાબાદીએ સ્પષ્ટપણે કહ્યું છે કે અમેરિકાની નવી નાકાબંધીએ ‘ઈસ્લામાબાદ સમજૂતી’ ને સંપૂર્ણપણે બેઅસર કરી દીધી છે. બંને દેશો વચ્ચે વધેલો આ તણાવ માત્ર ઈરાન-અમેરિકા માટે જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે પણ એક મોટો ખતરો છે.
નિષ્કર્ષ એ છે કે ઈરાન અને અમેરિકા એક એવા વળાંક પર ઊભા છે જ્યાં વાતચીતનો રસ્તો ખૂબ સાંકડો છે. ટ્રમ્પનું આક્રમક વલણ અને ઈરાનની વળતી કાર્યવાહી એ સંકેત આપે છે કે આવનારું સપ્તાહ મધ્ય પૂર્વ માટે અત્યંત નિર્ણાયક અને જોખમી બની શકે છે. શું બંને દેશો કોઈ મોટા યુદ્ધથી બચી શકશે, કે પછી ‘પાવર પ્લાન્ટ અને પુલો’ને નષ્ટ કરવાની ધમકી એક વાસ્તવિક જંગનું રણશિંગું બનશે, તે આગામી થોડા દિવસોમાં સ્પષ્ટ થઈ જશે. દુનિયા હાલ શ્વાસ રોકીને આ ઘટનાક્રમને જોઈ રહી છે.
